Łapać za język

Po trzech latach wytężonej pracy wielu wybitnych językoznawców powstała elektroniczna baza mowy mieszkańców Spisza. Zaangażowanym w projekt udało się zebrać prawie dwa miliony słów - od tych bardzo rzadko używanych, po te, które mocno wrosły w kulturę mieszkańców tego wyjątkowego regionu. - Gwarą zajmuję się od czasów studenckich, zawsze chciałam ją badać - mówi prof. Helena Grochola-Szczepanek. – Uczestnicząc w międzynarodowych projektach Ogólnosłowiański Atlas językowy oraz Atlas językowy Europy, przyglądam się temu, jak obecnie archiwizuje się język mówiony w innych krajach. Od XIX wieku spisywano gwarę, ale sposób zapisu czy też forma publikacji papierowej owszem, jest sposobem jej archiwizacji, ale nie daje takich możliwości, jak  baza elektroniczna.

Opracowanie gwary mieszkańców Spisza w postaci bazy elektronicznej to bez wątpienia pionierskie przedsięwzięcie w polskiej humanistyce i strzał w dziesiątkę zarówno dla językowców, socjologów, antropologów, jak i wszystkich pasjonatów kultury niezwykłej grupy mieszkańców gmin Łapsze Niżne, Nowy Targ czy też Bukowina Tatrzańska. - Korpus Spiski to bardzo praktyczne narzędzie, wystarczy, że wyszuka się daną formę i w nią kliknie, by dowiedzieć się m.in., gdzie ona występuje i jak wymawiana jest przez danego respondenta. Możliwości tej bazy są niesamowite, choć jej stworzenie było bardzo pracochłonne. W pierwszym etapie chodziliśmy po 15 spiskich miejscowościach i prowadziliśmy rozmowy z informatorami - tak powstawały nagrania - mówi prof. Helena Grochola-Szczepanek. - Potem materiał trzeba było przełożyć na tekst, co było niezwykle mozolne - krótkie fragmenty były przez nas wielokrotnie odsłuchiwane - wyjaśnia.

 Jak podkreślają inicjatorzy projektu, do tej pory ze względu na niewielkie różnice w gwarze spiskiej i podhalańskiej region ten często łączony jest z Podhalem - nic jednak bardziej mylnego. Dzięki wysiłkowi zespołu, który prowadził badania terenowe pod kierownictwem Heleny Grocholi-Szczepanek, udało się zebrać ponad 2 miliony słów i udostępnić je w oryginalnych nagraniach mieszkańców Spisza. W nagraniach uczestniczyło ponad 600 osób, do samego Korpusu Spiskiego wybrane zostały nagrania ponad 340 informatorów. - Chcieliśmy pokazać gwarę taką, jaka teraz istnieje, nie sztuczną, dlatego prowadzone przez nas rozmowy miały luźny charakter. Nie chcieliśmy pokazywać gwary tylko najstarszych mieszkańców, ale całego spiskiego społeczeństwa - mówi pani profesor.

 Kiedy Korpus Spiski pojawił się na stronie internetowej Urzędu Gminy Łapsze Niżne, zamieszczono też krótką notatkę: "Miło nam poinformować, że powstał Korpus Spiski, czyli elektroniczna baza tekstów i nagrań gwarowych ze Spisza. Projekt opracowany został przez zespół badaczy w Instytucie Języka Polskiego PAN w Krakowie pod kierunkiem profesor Heleny Grocholi-Szczepanek. Głównym celem projektu jest dokumentacja mowy mieszkańców Spisza oraz opracowanie tekstów i nagrań w formie bazy elektronicznej, która umożliwia przeszukiwanie zasobów oraz odsłuchiwanie autentycznej gwary spiskiej".

 By posłuchać spiskiej gwary, wystarczy wejść na stronę www.spisz.ijp.pan.pl, gdzie znaleźć można fragmenty ciekawych opowieści o regionie, tradycyjnej kulturze, losach respondentów oraz ich rodzin.

 Co oznacza sama nazwa korpus? Elektroniczną bazę językową, która posiada wyszukiwarkę, pozwalającą przeszukiwać zawartość bazy według rozlicznych kryteriów. Można m.in. wyszukiwać wyrazy, konkretne formy wyrazowe, a także - gramatyczne. Korpus ponadto zawiera szczegółowe metadane o respondentach. Dzięki temu użytkownik uzyskuje szczegółowe informacje m.in.: o tym, w jakiej miejscowości występuje dany wyraz oraz przez kogo jest używany.

 Bez wątpienia elektroniczny korpus gwary spiskiej to opracowanie prekursorskie, a przy tym praktyczne w zastosowaniu. Do tej pory żaden region w Polsce nie posiadał elektronicznego korpusu swojej mowy - gwara spiska jako pierwsza ma takie opracowanie!

 Jak podkreśla profesor, korpus stanowi nowe i nowoczesne narzędzie badawcze, niezwykle praktyczne dla współczesnego humanisty, umożliwia bowiem badanie zjawisk i cech gwary spiskiej. Baza jest również źródłem wiedzy o kulturze mieszkańców wsi. Dokumentacja obecnego stanu gwary spiskiej ma ważne znaczenie ze względu na dynamiczne zmiany w mowie mieszkańców wsi. Mowa mieszkańców Spisza zatraca swój gwarowy charakter i coraz bardziej upodobnia się do języka ogólnego. Nagrania autentycznej mowy mieszkańców Spisza są ważnym dokumentem obecnego stanu gwary spiskiej dla przyszłych pokoleń Spiszaków.

Czy Korpus Spiski doczeka się swojej prezentacji w jednej z miejscowości, w której powstawał? Niewykluczone. Spotkać osoby, które uczestniczyły w projekcie, a także pracowały przez trzy lata w zespole, byłoby nie lada gratką dla mieszkańców Spisza i okolic.