Skubanie siana w drodze do piekieł

O. Eugeniusz Grzywacz mógłby o niderlandzkim malarzu i jego słynnym tryptyku "Wóz z sianem" mówić bardzo długo. Hieronim Bosch a właściwie Hieronymus (Jeroen) Anthoniszoon van Aken pochodził ’s-Hertogenbosch w Brabancji  (dzisiejsze południe Holandii). Artystyczny pseudonim to właśnie skrót od nazwy miasta. - Bosch należał do najbogatszych mieszkańców, był posiadaczem ziemskim, nie malował dla pieniędzy - opowiadał w Galerii Sztuki BWA Jatki o. Eugeniusz Grzywacz, pijar, historyk sztuki, duszpasterz i pedagog.

Spotkanie, które odbyło się w ramach cyklu "Mam wam coś do powiedzenia" poświęcone było jednemu dziełu tego wybitnego malarza. Tryptyk "Wóz z sianem" składa się z czterech obrazów będących alegorią ludzkiego życia. Obrazy bogate w detalach t o  typowa dla malarstwa średniowiecznego kompozycja symultaniczna. Każdy najmniejszy fragment niesie za sobą jakąś alegorię, nie zawsze oczywistą, bo mistrz niderlandzkiego renesansu stworzył swój własny kod, własne symbole i tematy.

Zamknięte skrzydła Tryptyku przedstawiają „Wędrowca”, który kojarzy się też z synem marnotrawnym.  Postaci tej malarz użyczył własnej twarzy. - To nawiązanie do symboliki życia jako wędrówki, przez którą idziemy w osamotnieniu. To wędrówka niebezpieczna, pełna pokus i niebezpieczeństw - opowiadał duchowny w Jatkach. Według wiary katolickiej człowiek jest pielgrzymem do Boga, nie jesteśmy z tego świata. - Układ społeczny nie sprzyja jednak wędrówce do Boga - podkreślał o. Grzywacz.

Taka pesymistyczna wizja kondycji ludzkiej, przekonanie o triumfie zła w ludzkiej społeczności wyłania się z tryptyku "Wóz z sianem" Składają się na niego trzy obrazy, będące wizją tego, co było na początku (lewa strona), tego co jest teraz (środek) i tego, co nas czeka - piekielne męczarnie (prawa strona).

Prawa strona więc to mitologia biblijna. Mit rozumiany za Eliadem jako prawda ponadczasowa. Mitologia biblijna jest więc historią  każdego z nas w pigułce, historią grzechu. Raj jest początkiem ścieżki zła. Ta część tryptyku pokazuje Sąd Boży, walkę aniołów, demony strącone na ziemię. Poniżej obraz stworzenia Adama i Ewy, dalej scenę kuszenia i zerwania zakazanego owocu z drzewa dobra i zła, czego konsekwencją było wygnanie.

Po drugiej - prawej - stronie tego tryptyku jest piekło, budowane przez upadłe anioły z ludzkich grzechów. Są alegorie różnych grzechów: rozpusty, świętokradztwa, herezji, złodziejstwa. Potworna ryba pożerająca człowieka to np. alegoria dążności do władzy.

I najważniejszy środek z tytułowym wozem z sianem oblepiony ludźmi, ciągnięty przez piekielne poczwary jako obraz życia doczesnego będący alegorią niewyczerpanych ludzkich wad. Przypomina procesję, która nieuchronnie zmierza do...piekieł.

Według holenderskiego przysłowia świat jest stogiem siana, z którego człowiek chce wyrwać jak najwięcej. I tak właśnie dzieje się na obrazie. Za wozem podążają możni tego świata z papieżem, cesarzem na czele, siano skubią biedni, duchowni, uczeni, kupcy. Przedstawiciele różnych stanów. Dla siana są w stanie zabić. Bosch bezlitosny jest także dla duchownych. Wszyscy podążają za doczesnymi bogactwami, nie widząc kto ten alegoryczny wóz ciągnie i gdzie ten demoniczny pojazd zmierza.

Nieliczni pokazani są jako postaci pozytywne - modląca się kobieta z dzieckiem nad zwłokami swojego męża czy zakonnica to wyjątki w tym ludzkim mrowiu. Jest też alegoria fałszywej miłości, zrodzonej z namiętności.

Pesymistyczny w przekazie, moralizujący obraz Boscha mimo że powstał 500 lat temu - i dziś jest niepokojąco aktualny. To cecha każdego wybitnego dzieła. Dzięki o. Grzywaczowi Bosch przemawia do nas jeszcze mocniej. Ale gdy tryptyk się zamyka. przed oczami staje wędrowiec, w łachmanach, obdartymi od klęczenia kolanach,. Idzie przez życie, ale czy finałem będzie gorejące  czerwienią piekło straszące z prawej strony tryptyku. To już zależy od wędrowca. Od wolności, która wpisana jest w ludzką naturę, od wyborów każdego z nas.

Beata Zalot