Orawski fenomen

Jan Świdroń dostał kiedyś na scenie podczas spektaklu ciupagą tak mocno, że w domu okazało się, że ma całą rękę we krwi. Niewiele brakowało, a pomoc koledze podczas obracania się na pniaku Karolina Kowalczyk przypłaciłaby rozpadem małżeństwa. Wszystko przez karteczkę od krakowskiej reżyserki spektaklu o Heródku, którą znalazł mąż: "Dla Lalki, która obraca Bronka". Tych historii podczas 15 już lat istnienia Orawskiej Grupy Teatralnej im. dr Emila Kowalczyka z Lipnicy Wielkiej uzbierało się sporo. Ich recepta na sukces jest pozornie prosta. Dobre teksty gwarowe, duża dawka humoru, samorodne talenty aktorskie i przyjaźń. Humor przebija nie tylko z dialogów na scenie. Wesoło jest na próbach i kiedy przychodzi czas wspomnień.

 Na "Przepatrzowinach" w Czarnym Dunajcu guślarz tak "rozhajcował" w kotle ogień, że mało brakowało, a puściłby z dymem drewniany budynek. Jan Świdroń wcielił się kiedyś w rolę ks. Ferdynanda Machaja. Nie dziwił się, że miejscowe dzieci mówią mu "Szczęść Boże", ale był zaskoczony, kiedy usłyszał od znajomej nauczycielki: "Ja księdza skądś znam".

Orawa ma szczęście do ludzi

Spektakle pisze i reżyseruje Robert Kowalczyk, polonista, bibliotekarz, dziennikarz, muzykant, autor wierszy i opowiadań. Działa nie tylko w teatrze, ale także w Orawa TV. Jego szwagierka Karolina Kowalczyk jest krakowianką. Na Orawę przywiodła ją miłość przypieczętowana małżeństwem. Szefuje w Gminnym Ośrodku Kultury, udziela się też w Orawa TV. Jak podkreślają rodowici lipczanie - "śmiga gwarą".

Ewa Magiera pochodzi wprawdzie z Klikuszowej, ale na Orawie mieszka już tak długo, że jej orawska gwara jest nienaganna. Pracuje w Gminnym Ośrodku Kultury w Lipnicy Wielkiej, prowadzi też własną pasiekę. Jan Świdroń z Chyżnego to urodzony społecznik, od lat szefuje w Podhalańskim Zrzeszeniu Pszczelarzy, działa w teatrze, jest regionalistą. Interesuje się historią Orawy, pisze na ten temat książki. Z wykształcenia jest elektrykiem, zarządza zespołem ludzi w jednej z firm. Bronisław Bandyk to stolarz, prowadzi też gospodarstwo agroturystyczne "Bajka", które wygrało jeden z ogólnopolskich plebiscytów. Zadebiutował w roli karczmarza. Ze względu na charakterystyczną brodę obstawia na scenie głównie postaci Żydów, choć w innych rolach też się sprawdza.

Pindziak wróci, jak sprzeda krowy

Od ponad 30 lat mieszka na Orawie pochodząca z Gdańska artystka - Magdalena Kostrzewa-Smreczak, której powody przeprowadzki na południe Polski było podobne jak u Karoliny. Razem z mężem są artystami. W Lipnicy Małej mają swoją pracownię ceramiczną. Uczy też w zakopiańskim liceum plastycznym - w "Kenarze". Na scenach lipnickiego teatru gra zazwyczaj role ceperek. Tworzy też scenografie do spektakli.

Urodzonym aktorem o talencie komediowym jest Eugeniusz Lichosyt, dobrze znany także dlatego, że przez 30 lat był w Lipnicy Wielkiej listonoszem. Gra w orkiestrze dętej, działa w straży, jest też rzeźbiarzem. Jego imiennik Eugeniusz Węgrzyn, znany bardziej pod ksywą "Ujek Gieno", to sołtys ze Skoczyków, jednego z przysiółków Lipnicy Wielkiej. Jest rolnikiem, hodowcą koni, wieloletnim radnym. Jego pasją jest też jazda jeepem.

Patryk Rudnicki zaczynał w teatrze od bycia suflerem. Jest prezesem Oddziału Związku Podhalan w Lipnicy Wielkiej. To muzykant, gawędziarz, strażak i - jak sam podkreśla - kawaler do wzięcia. Pracuje w jednym z zakładów przy produkcji pomp ciepła. Bronisław Kowalczyk (ten, którego obracała Karolina) jest już emerytem, ale nadal udziela się społecznie, chociażby przy dokumentowaniu wydarzeń regionalnych. Z zawodu był kierowcą, pracował m. in. w urzędzie gminy. Wioletta Machaj, to kolejna polonistka w tym towarzystwie, w teatrze jest od roku.

Najmłodszy w tym teamie jest 17-letni Bartek Hrustek, jeszcze uczeń liceum w Jabłonce. Występuje też w zespole regionalnym "Orawiacy", jest strażakiem OSP. Ma jeszcze jedną pasję - to praca na rodzinnej gazdówce. Najstarszy w tej grupie 76-letni Franciszek Pindziak zrobił sobie małą przerwę w graniu, ale obiecał, że wróci, jak sprzeda krowy.  Podobnie chwilową pauzę zrobił sobie Franciszek Janowiak, który był w teatrze od początku.

 Nie ma już wśród żywych Augustyna Fitaka, miejscowego grabarza i nieocenionego aktora. - Był z nami od początku, zmarł w 2016 r. Wystarczyło, że wyszedł na scenę, a już wszyscy się śmiali, nie musiał nic mówić – wspomina Karolina Kowalczyk.

Po co Wam ten teatr?

- To oderwanie się od codzienności - podkreśla Patryk. - Ludzie dopominają się o nowe spektakle, zaczepiają i pytają, kiedy będziemy grać - mówi Gienek, były listonosz. - To jest azyl orawskości, tu można poczuć tę prawdziwą Orawę, taką jak dawniej - tłumaczy Magdalena. - Po prostu lubimy swoje towarzystwo - dorzuca Karolina. Mówi też o swoistej edukacji. - Pokazujemy na scenie wady naszej społeczności, to, z czym powinniśmy walczyć. Potrafimy się śmiać z siebie. A ponieważ nasz spektakle są okraszone humorem, ludzie tę lekcję przyjmują.

Tradycja zobowiązuje

Orawski teatr amatorski w Lipnicy Wielkiej istniał za sprawą małżeństwa Emila i Józefy Mików już przed wojną. Grali zresztą w tym samym - historycznym dziś budynku, w którym występuje obecna trupa. O tych międzywojennych aktorach można było przeczytać wielokrotnie między innymi w Gazecie Podhalańskiej, która donosiła o premierach, pełnych widzów salach, kilkunastu spektaklach wystawianych w ciągu roku.

Działająca dziś Orawska Grupa Teatralna im. dr Emila Kowalczyka z Lipnicy Wielkiej wpisuje się w tę tradycję świetnie. Zaczęli swoją działalność 15 lat temu. - Spotkaliśmy się po śmierci mojego taty - Emila Kowalczyka, bo chcieliśmy wystawić jego sztukę "Wolorze" - opowiada Robert Kowalczyk, syn orawskiego poety, społecznika i samorządowca. Sztuka o wypasie wołów pod Babią Górą była obszerna i niełatwa, przerosła możliwości kilku wtedy zapaleńców. Dlatego Robert napisał jednoaktówkę "W karczmie u Strausski". Zagrali w niej sami mężczyźni. Orawska publiczność była zachwycona, to zachęciło aktorów i reżysera do dalszej przygody z teatrem. Do męskiej ekipy dołączyły kobiety. Zaczęli wystawiać kolejne spektakle napisane przez Roberta Kowalczyka. Zawsze były to krótkie przedstawienia gwarowe, z dużą dawką humoru. Przyszła też kolej na niełatwych "Wolorzy". Za każdym razem widownia Domu Ludowego w Lipnicy Wielkiej była wypełniona po brzegi, a bywało, że w ciągu dnia trzeba było grać dwa razy spektakl, by mogli go zobaczyć wszyscy chętni. Orawskich aktorów docenili także specjaliści na różnych przeglądach i konkursach, gdzie zdobywali pierwsze miejsca. Dwa razy reprezentowali też południową Polskę na Ogólnopolskim Sejmiku Teatrów Wsi Polskiej w Tarnogrodzie. W ciągu 15 lat wystawili 20 spektakli.  
Beata Zalot