Tu każda miejscowość ma swoją teczkę. Archiwum w Ludźmierzu czeka na wasze pamiątki

Oficjalne otwarcie Instytutu Dziedzictwa Niematerialnego Ludów Karpackich w Ludźmierzu, które jest filią Małopolskiego Centrum Kultury Sokół, odbyło w styczniu. 22 marca zacznie się tu praca na pełnych obrotach.

Na najniższym piętrze Domu Podhalańskiego, w którym Instytut się mieści, znajduje się archiwum. Jego pokaźnym zaczątkiem są materiały, które przekazał Instytutowi ludźmierski oddział Związku Podhalan. Porządkowanie i opracowanie archiwum szefostwo MCK powierzyło dr hab. Annie Mlekodaj.

Są to przejęte od ludźmierskiego oddziału ZP materiały związane z kwartalnikiem "Podhalanka", który wychodził w latach 1973-1992 r. Pismo zostało założone przez Stanisława Krupę (któremu zawdzięczamy też inicjatywę budowy Domu Podhalańskiego). Wieloletnim redaktorem naczelnym "Podhalanki" był Tadeusz Staich. - To  nie tylko wszystkie numery „Podhalanki”, która właśnie w tym miejscu miała swoją redakcję, ale także artykuły nieopublikowane, zdjęcia i inne materiały, zgromadzone przy okazji wydawania kwartalnika - podkreśla Anna Mlekodaj.

Materiały te zostały skatalogowane według nazw miejscowości, nie tylko tych z Podhala, Orawy i Spisza, ale także np. Limanowej, oddziału Związku Podhalan w Londynie czy  Podhalańskiej Polonii w USA. Wiele teczek kryje niespodzianki i ciekawostki. Szczególnie gruba jest teczka Poronina, a w niej  np. korespondencja, jaką prowadził przez lata proboszcz ks. Jan Krupiński z miejscowym poetą Andrzejem Skupniem Florkiem.

Archiwum związane z "Podhalanką" w 90% jest już opracowane. Kolejnym krokiem będzie digitalizacja wszystkich materiałów.

Z Nowego Jorku dotarło w zeszłym roku na Podhale całe archiwum "Orła Tatrzańskiego" - pisma, które w latach 1947-2019 r. wydawał pochodzący z Ostrowska Jan Gromada i jego dzieci - Janina Kedroń i Tadeusz Gromada.  - To pismo jest fenomenem, ukazywało się przez tyle lat bez jakiegokolwiek dofinansowania. Wychodziło w trzech językach - polskim, angielskim i w gwarze podhalańskiej. Twórcy za ambitny cel obrali sobie promocję kultury góralskiej wśród Amerykanów. Korespondentami z Polski byli m.in.: Wanda Czubernat, Anna Lewicka-Kowalska, Franciszek Bachleda-Księdzulorz czy Tadeusz Pudzisz.

Archiwum "Orła Tatrzańskiego" sprowadziło do Polski Małopolskie Centrum Kultury Sokół w Nowym Sączu w zeszłym roku.  Wcześniej oddelegowało Annę Mlekodaj do USA, by na miejscu uporządkowała i przygotowała do wysyłki materiały. Nie tylko kolejne numery pisma, ale także listy, zdjęcia, wiersze. W sumie 11 paczek o różnej kubaturze.

- Nie chcieliśmy tych paczek wysyłać statkiem, ze względu na wilgoć, która mogłaby zaszkodzić cennym dokumentom. Szukaliśmy różnych ścieżek. W końcu udało nam się dzięki pomocy Ministerstwa Spraw Zagranicznych i Ministerstwa Obrony Narodowej skorzystać z przelotu wojskowego amerykańskich żołnierzy NATO i w ten sposób archiwum dotarło do jednostki wojskowej w Powidzu koło Poznania, skąd osobiście przesyłkę odebrałem - opowiada Piotr Gąsienica, zastępca dyrektora w MCK Sokół, który bezpośrednio nadzoruje Instytut w Ludźmierzu.    

- Moja praca polega teraz na opracowaniu i porządkowaniu archiwum, które już jest, ale także na zbieraniu materiałów - tłumaczy Anna Mlekodaj.  - Liczę, że teczka dotycząca każdej wsi będzie pęczniała - podkreśla. Bardzo proszę, by przekazywać do naszego archiwum materiały, które mogą być cenne dla poznania historii swojej wsi i regionu, życia mieszkańców, do których mogliby mieć dostęp przyszli badacze. Jeśli cenią państwo oryginały, z wdzięcznością zarchiwizujemy kopie. Jeśli nie wiecie, co zrobić ze starymi tekstami, listami, książkami czy dokumentami – przekażcie je do Ludźmierza, by przetrwały dla następnych pokoleń - apeluje Anna Mlekodaj. By ułatwić kontakty, planuje wizytę w każdej z miejscowości i spotkanie z jej mieszkańcami.

- Często przy okazji różnych przeprowadzek, wyjazdów, nie wiemy, co zrobić z masą różnych pamiątek, dokumentów. Instytut jest między innymi po to, by takie świadectwa przeszłości uchronić - tłumaczy.

- Gromadzone będą tu także nagrania, archiwum historii mówionej szeroko rozumianego Podhala. - Można tu przyjść z własną historią, własnym doświadczeniem - tłumaczy Anna Mlekoda[AM1] j. - Kluczem nie są osiągnięcia, ale życiowe doświadczenie - dodaje.

Jest także gromadzona dokumentacja dotycząca gwary, teksty pisane gwarą a także nagrania - wspomnień, wierszy, swobodnych rozmów, które w przyszłości przydadzą się do badań.