W Hałuszowej kopią żłób

- Dawniej takie koryto, zwane też żłobem, było nie tylko w tym miejscu, ale jeszcze kilka mniejszych było w Hałuszowej, a także pobliskich miejscowościach, na przykład w Krośnicy - opowiada Stanisław Bąk, który "kopie żłób" wraz ze swoim sąsiadem Stanisławem Wojtaszkiem, mężem sołtyski.

- Kiedy spędzało się krowy z pastwiska, poiliśmy je w tym żłobie. - Dosłownie ustawiały się pod wieczór kolejki, każdy musiał pilnować swoich stad, bo krowy między sobą walczyły - wspomina.

Tu myło się też konie. Kobiety robiły w korycie pranie, dzieci się kąpały. - Sam jako młody chłopak myłem się w nim latem - opowiada Stanisław Bąk. Zimą, jak w studniach brakowało wody, ludzie też tutaj przychodzili z wiadrami. - Czasem, gdy w wodociągu brakuje wody, ludzie tutaj po nią przychodzą - podkreśla.

Do koryta spływa rurami woda ze źródła, które jest jakieś 150-200 metrów wyżej.

Ten żłób był elementem większego systemu, innowacyjnego, jak na tamte czasy. - Od tego koryta - wykorzystując różnicę spadku terenu - była odprowadzona drewniana rynna. Woda, wypływająca ze żłobu, wpadała do rynny i po kilkudziesięciu metrach był zrobiony uskok, tak na około 80 centymetrów, by mogło się zmieścić wiadro. Woda ponownie wpadała do kolejnej rynny niżej i znów płynęła do następnego spadku. Dzięki temu domy, położone przy tym systemie rynien, miały wodę przed domem - opowiada Stanisław Bąk. - Pomysłodawcą i wykonawcą tego systemu prawdopodobnie był mój dziadek Antoni Bąk, cieśla, człowiek zaradny, który widział trochę świata. W Ameryce był przez 14 lat - podkreśla.

W latach 70. ubiegłego wieku we wsi powstał wodociąg dla budynku szkoły i kilkunastu domów po drodze. Wtedy też został zniszczony system rynien.

Z czasem, kiedy w każdym domu pojawiła się łazienka, a woda bieżąca dostępna była dla zwierząt, także koryta zbierające wodę przestały być potrzebne i stopniowo zaczęły znikać z krajobrazu. - A przecież to kawałek naszej tradycji, historii, powinniśmy o to dbać - podkreśla Stanisław Bąk, miejscowy artysta - malarz i rzeźbiarz. To jego stanowczy sprzeciw spowodował, że drewniane koryto przy drodze nie zniknęło 24 lata temu.

Na początku tego tysiąclecia, ok. 2001 roku, powstał zbiornik wody, zasilany z tego samego źródła. Wtedy pojawił się pomysł, żeby zlikwidować drewniany żłób albo zrobić betonowe koryto. Stanisław Bąk mocno zaprotestował. Jednocześnie zobowiązał się, że będzie wykonywał kolejne żłoby, gdy stare zbutwieją. To już jest trzecie, które z pomocą innych mężczyzn z rodziny i sąsiedztwa wykonał. Pierwsze było w 2001, kolejne w 2013. Materiał za każdym razem zapewniała gmina.

- Przy tym pracowaliśmy w czwórkę. Oprócz mnie i Staszka Wojtaszka, żłób kopali mój brat Kazimierz Bąk i kuzyn Jan Bąk - podkreśla inicjator.

Koryto zostało wydrążone w topoli. Górale używali przy pracy nie tylko siekier, ale specjalnej motyki do kopania rynien, dlatego mówiło się dawniej, że żłób się kopie. - Najlepsza na takie koryto byłaby lipa albo jodla. Ale dziś trudno o takie drzewo, topola też jest dobra - podkreśla Stanisław Wojtaszek.

Nad nowym korytem pracowali przez kilka tygodni, najczęściej w soboty, kiedy znaleźli trochę czasu. Nowy żłób zastąpi stary, lekko już zbutwiały, do którego jeszcze w zeszłym tygodniu spływała rurami woda ze źródła.

- Rolnicy, którzy mają krowy, korzystają jeszcze z niego, ale dziś to już bardziej ozdoba, mam nadzieję, że to także atrakcja turystyczna - podkreśla Stanisław Bąk.

Artysta zabiegał, by odtworzyć też dawny innowacyjny system rynien, który kilkadziesiąt lat temu zasilał wieś w wodę. Ponad 20 lat temu próbował tematem zainteresować dyrekcję Pienińskiego Parku Narodowego. - Dyrektor pomysł pochwalił, ale na tym się skończyło. Nie chcę jednak tego tematu odpuszczać. Od strony technicznej nie jest to trudne. A przecież to element naszego kulturowego dziedzictwa - argumentuje.

Hałuszowa to niewielka, choć urokliwa, miejscowość w gminie Krościenko. Leży nieco na uboczu. Niewielu tu trafia turystów, choć stąd niedaleko do niebieskiego szlaku, który prowadzi z Czorsztyna do Szczawnicy.

- Mieszka tu ok. 270 dusz, domów będzie z 70., wielu mieszkańców pracuje za granicą - opowiada o Hałuszowej Stanisław. Według niego dawniej osada leżała wyżej. Tam właśnie, gdzie dziś przebiega niebieski szlak. Przypuszcza, że mieszkańcy przenieśli się niżej po pożarze, choć - jak podkreśla - nie ma potwierdzenia tej tezy w żadnych dokumentach.

- Według legendy św. Kinga, gdy uciekała z zamku w Pieninach przed Tatarami, szła od przełęczy Chwała Bogu w kierunku Czorsztyna, być może ukryła się w Hałuszowej. Ci, którzy szli za nią, ukarali mieszkańców paląc osadę - opowiada. Nie daleko - bo za przełęczą Trzy Kopce - tuż przy ścieżce niebieskiego szlaku, jest w skale odcisk stopy, który - według legendy - należy do św. Kingi.