Są historie, które nie chcą być opowiedziane. Mamy dla Was książki

Niebieskooka Salomea to córka Lejnnerów. Rodzi się zimną 1916 roku w Samborze, grodzie nad Dniestrem. Ma jeszcze dwóch braci. „Z jakichś powodów pewnego dna wszyscy opuszczą Sambor i pojadą pociągiem na południowy wschód. Dlaczego zdecydują się porzucić nieźle prosperujące miasto, odległe o niespełna siedemdziesiąt kilometrów od Lwowa, i zamienić je na zapyziałą prowincję? Czy komukolwiek powiedzą o przyczynach, czy z kimkolwiek podzielą się wątpliwościami i obawami?”

Lejnnerowie przybywają najdalej w roku 1924 do Ustrzyk Dolnych. „Można tak wnioskować po wspomnieniu córki, która kiedyś powie, że najmłodsze lata spędziła w Samborze, a później mieszkała już w Ustrzykach. Nie wiadomo, jak wyglądał z zewnątrz jej rodzinny dom, ile miał pomieszczeń, w którym dokładnie stał miejscu, czy obok były jakiś warsztat lub magazyn oraz ilu Żydów mieszkało w bezpośrednim sąsiedztwie. Wiadomo, że w opisywanej okolicy stała zabudowa murowano-drewniana, że mieszkali tam i Polacy, i Ukraińcy, i Żydzi”.

„Dziewczyna ma na imię Szulamit. Jest hebrajskie – nosiła je ukochana żona króla Salomona – zaczerpnięte z biblijnej Pieśni nad Pieśniami. Tak zwracają się do niej rodzice, bracia i żydowscy sąsiedzi, ale dla polskich i ukraińskich znajomych to Salomea”. To właśnie ona będzie jedną z tych, którym udało się zbiec po buncie więźniów z Sobiboru i cudem dotrzeć do Krakowa, gdzie ukrywała się do końca wojny. To ona jest również jedną z pierwszych byłych więźniarek Sobiboru, która wczesną wiosną 1945 roku złożyła zeznanie przed Wojskową Komisją Historyczną (do spraw badania zbrodni hitlerowskich w Polsce).

Po latach nosić będzie nazwisko Gast, po mężu Naftalim, którego poślubiła 20 października 1946 roku w Traunstein nad rzeką Traun w południowo-zachodniej Bawarii. Tu znajdował się dawny podobóz Dachau w 1946 roku przekształcony w obóz dla uchodźców żydowskich głównie z Europy Wschodniej. W wielu późniejszych dokumentach próżno jednak szukać Salomei Gast, w niektórych figuruje pod nazwiskiem panieńskim matki – Hanel.

Jak wspomina Krzysztof Potaczała w posłowiu, nim usiadł do pracy nad książką, wysłał mailem list do syna Salomei, mieszkającego wtedy, jak sądził, w Paryżu lub Nantes. Jego treść brzmiała:
„Szanowny Panie,
piszę z Polski, z Ustrzyk Dolnych – miasteczka, w którym do jesieni 1942 roku mieszkała wraz z rodzicami Pana Mama Salomea Hanel. Stąd została wywieziona do obozu przejściowego w Zasławiu koło Sanoka, a następnie do obozu zagłady w Sobiborze.

Historia Pana Mamy jest tragiczna, ale też w dużej mierze tajemnicza. Poznałem szczątkową relację dawnej mieszkanki Ustrzyk, która wspomina Panią Salomeę jako doskonałą krawcową. Zapoznałem się też z pisemną relacją Pana Mamy złożoną w Krakowie w 1945 roku i przechowywaną w archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie. Wiem, że po ucieczce z obozu w Sobiborze ukrywała się między innymi w Krakowie. Ale to cała moja wiedza.

Jestem reporterem, a historia Pana Mamy jest dla mnie inspiracja do poznania jej losów, finalnie zaś – do napisania książki. Czy zgodziłby się Pan opowiedzieć mi o życiu swojej Mamy? Wiem, że proszę o wiele, ale mam przekonanie, że to mój obowiązek – jako reportera, dokumentalisty i mieszkańca miasta, które przed laty było również miejscem życia Salomei Hanel.

Być może Pana Mama nie chciała za dużo opowiadać o traumatycznej przeszłości, ale na pewno podzieliła się z Panem i rodziną choć częścią wspomnień – z lat spędzonych w Ustrzykach, z Sobiboru i Krakowa. Jej historia nie może zaginąć w niepamięci, powinna być zachowana dla potomnych jako świadectwo tragicznych czasów”.

Długo trwało i wiele zachodu kosztowało, nim doszło do spotkania autora książki z synem Szulamit – Henrim Gastem. Krzysztof Potaczała przez sześć lat prowadził dziennikarskie śledztwo chcąc poznać kobietę, która mieszkała kiedyś w jego miasteczku. Wspomniane spotkanie pomogło mu zrozumieć, kim była, choć nawet jej syn o matce wiedział niewiele. Nie opowiadała mu o kuli, która trafiła ją podczas ucieczki. Nie mówiła mu o głodzie, który czuła nieustannie. Ani o śmierci, którą widziała unoszącą się kłębami nad lasem. Nie ma dziś w Ustrzykach Dolnych miejsc, które mogła kiedyś oglądać. Nie ma już domów ani bożnic, tylko rozrzucone po polach i lasach kości. Niemniej informacje, które w finale udało się zebrać Potaczale pozwoliły mu do życia przywrócić świat bieszczadzkiego sztetla wraz z mieszkańcami, którzy zniknęli za murami gett i obozów. Salomea uciekła – ale nigdy tak naprawdę tych murów nie opuściła. Książka, którą weźmiecie w swoje ręce, to jej historia.

Uwaga, książka!
Od wydawnictwa ZNAK HORYZONT mamy 2 egzemplarze książki. Otrzymają je osoby, które jako pierwsze napiszą do nas w środę 12.02 o godz. 13 na adres: konkurs@24tp.pl. W treści prosimy podać imię, nazwisko i adres, a w tytule maila wpisać: Salomea.

an