Krzyk, którego nikt nie usłyszał- eksperci o kryzysach psychicznych dzieci i młodzieży

10 września obchodzony był Światowy Dzień Zapobiegania Samobójstwom. Rozmawiamy z dr Romanem Soleckim - nauczycielem akademickim, pedagogiem, mediatorem, psychoterapeutą uzależnień, logoterapeutą, superwizorem, oraz Małgorzatą Łubą - psycholożką, psychoterapeutką, trenerką i suicydolożką. Jest ekspertką Biura ds. Zapobiegania Zachowaniom Samobójczym IPiN w Warszawie (zapobiegajmysamobojstwom.pl).

- Jakie są różnice w przyczynach kryzysów u nastolatków i dorosłych?

Małgorzata Łuba: - Chociaż podstawowe mechanizmy i rodzaje czynników ryzyka (indywidualne, sytuacyjne, środowiskowe, społeczne, kulturowe) są podobne, to ich nasilenie i kontekst mogą się różnić w zależności od wieku. Wśród nastolatków osoby między 15. a 19. rokiem życia należą do grupy największego ryzyka samobójstwa. Z kolei dla dorosłych jest to wiek powyżej 35 lat. U młodych osób zachowania samobójcze mogą być poprzedzone sytuacjami, które przez dorosłych mogą być uznane za "błahy problem" lub "przejściową trudność", jak niespełnione oczekiwania, niepowodzenie szkolne czy nieszczęśliwa miłość. Dla dorosłych kontekst problemów może być inny, np. utrata pracy, poważne problemy finansowe, kryzysy małżeńskie.

- Jakie są najczęstsze powody, dla których młode osoby - w wieku szkolnym - zaczynają mieć myśli samobójcze?

M.Ł.: - Nie ma jednej prostej odpowiedzi, dlaczego młode osoby podejmują próby samobójcze lub odbierają sobie życie. Zachowania samobójcze są złożonym procesem, będącym wypadkową interakcji wielu różnych czynników - genetycznych, biologicznych, psychologicznych, sytuacyjnych, społecznych, politycznych i kulturowych. Pojawiają się, gdy szkodliwy wpływ czynników ryzyka przeważa nad działaniem czynników ochronnych. Wśród czynników ryzyka, szczególnie istotnych dla młodych osób w wieku szkolnym, możemy wyróżnić: objawy depresyjne i lękowe, zaburzenia zachowania oraz inne zaburzenia psychiczne, takie jak zaburzenia afektywne dwubiegunowe, schizofrenia, zaburzenia odżywiania, szkodliwe używanie i nadużywanie substancji psychoaktywnych, negatywne doświadczenia w dzieciństwie, takie jak przemoc (fizyczna, psychiczna, seksualna), zaniedbanie, osłabienie lub brak więzi, obserwowanie przemocy w rodzinie, rozwód rodziców, uzależnienia lub zaburzenia psychiczne bliskich, śmierć rodzica (zwłaszcza przez samobójstwo), przewlekłe choroby somatyczne i niepełnosprawność, krótkoterminowe czynniki (stres), które pojawiają się bliżej w czasie nasilenia się myśli, planów, podejmowania prób lub samobójstwa, działając jak "ostatnia kropla": problemy w szkole, trudności z nauką, nieobecności, porażki podczas sprawdzianów i egzaminów, ekspozycja na zachowania samobójcze innych ważnych osób, np. próba samobójcza lub samobójstwo członka rodziny, przyjaciela, rówieśnika, idola, doświadczenie wykluczenia, dyskryminacji.

Roman Solecki: - Decyzja o popełnieniu samobójstwa nie jest nigdy spontaniczna. To jest proces, który wynika z wielu kwestii, które się nakładają. Obniżonego poczucia sensu życia, obniżonego poczucia własnej wartości, silnego napięcia emocjonalnego, czasami mogą to być jakieś zaburzenia psychiczne lub jakaś nagła trauma. Czasem jakaś sytuacja może przeważyć szalę goryczy, ale to nie ten jeden czynnik jest powodem. To może być pretekstem. Kiedy ktoś już od dawna planuje, myśli o popełnieniu samobójstwa, jakieś wydarzenie może spowodować, że zrobi to w danym momencie, a nie tydzień lub miesiąc później.

- Jako dorośli często myślimy, że na młode pokolenia bardzo negatywny wpływ mają media społecznościowe. Jak jest naprawdę?

M.Ł.: - Media społecznościowe mogą działać w dwie strony. Z jednej - stanowią czynnik ryzyka, bo narażają młodych ludzi na niebezpieczne treści, cyberprzemoc, presję porównań i izolację. Algorytmy potrafią podsuwać materiały o samouszkodzeniach, a internet staje się miejscem, gdzie młodzież ukrywa swoje problemy zamiast szukać realnej pomocy. Z drugiej strony - sieć daje też możliwość wsparcia. Istnieją bezpłatne i anonimowe serwisy pomocowe, jak www.zwjr.pl. Dzięki internetowi łatwiej napisać o swoich trudnościach, co dla wielu osób bywa pierwszym krokiem do sięgnięcia po profesjonalną pomoc. Odpowiednio moderowane media społecznościowe mogą też promować profilaktykę, udostępniać numery telefonów wsparcia i zachęcać do rozmowy o kryzysie.

- Jakie są pierwsze sygnały świadczące o objawach kryzysu samobójczego?

M.Ł.: - Około 80% osób, które zamierzają odebrać sobie życie, sygnalizuje swoje zamiary werbalnie lub niewerbalnie. Pierwszymi sygnałami mogą być niepokojące wypowiedzi - wprost lub pośrednio o cierpieniu, beznadziei, poczuciu bycia ciężarem czy chęci zakończenia życia. Często pojawia się też zainteresowanie tematyką śmierci, szukanie informacji o sposobach samobójstwa czy przygotowania pożegnalne (np. pisanie listów pożegnalnych, przygotowanie testamentu, porządkowanie różnych spraw). W zachowaniu można zauważyć długotrwałe przygnębienie, wycofanie z kontaktów, rezygnację z pasji, zaniedbywanie siebie, spadek koncentracji i wyników w nauce, a także większą drażliwość czy impulsywność. Każda taka zmiana powinna być potraktowana poważnie i skłonić do rozmowy oraz poszukiwania wsparcia.

- Jak rozmawiać z młodymi osobami, które przeżywają kryzys, mają myśli samobójcze?

M.Ł.: - Może to zabrzmi jak banał, ale najważniejsza, abyśmy byli gotowi wysłuchać z zainteresowaniem, spokojem, życzliwością i troską. Czasami może pojawić się potrzeba, aby ułatwić naszemu współrozmówcy opowieść, np. zadając proste pytania pogłębiające wiedzę o jego problemach i prosząc o przykłady, w myśl zasady: pomóż mi zrozumieć, co się dzieje, jak to na ciebie wpływa, czego doświadczasz. Nie oceniajmy, nie przerywajmy i nie narzucajmy własnego punktu widzenia, lecz próbujmy „wejść w buty” rozmówcy. Pomaga w tym uważne słuchanie, akceptacja uczuć, odzwierciedlanie i nazywanie emocji, które ktoś wyraża słowami, gestami, tonem głosu, miną, powstrzymanie się przed oceną i doradzaniem na siłę. Podczas takiej rozmowy warto również zapytać wprost - „jak radzisz sobie z trudnościami?”- zwracając szczególną uwagę na metody autodestrukcyjne, np. izolowanie się, sięganie po środki psychoaktywne, jak alkohol, narkotyki, samouszkodzenia lub nasilone rozmyślanie o śmierci, samobójstwie i metodach jego realizacji. Te pytania nie zwiększają zagrożenia, często przynoszą ulgę osobie w kryzysie. Dają również większość jasność, na ile ktoś w danym momencie może być dla siebie zagrożeniem, na ile może być w nim lub w niej gotowość, aby podjąć działania groźne dla zdrowia lub życia.

- Co powinna zrobić osoba, która sama doświadcza myśli samobójczych?

M.Ł.: - Na początku warto, aby pamiętała o ambiwalencji - o tym, że choć jakaś jej część rozważa samobójstwo, ta druga może mieć niemało powodów, aby dalej żyć. A to oznacza, że istnieje szansa na ratunek. Dlatego tak ważne jest stworzenie planu bezpieczeństwa: ograniczenie dostępu do niebezpiecznych metod, szukanie sposobów na uspokojenie i odwrócenie uwagi, a przede wszystkim sięganie po wsparcie - bliskich, przyjaciół czy specjalistów. Kluczowym krokiem jest rozmowa, bo to ona pozwala wyrazić cierpienie i znaleźć rozwiązania. Pomoc można uzyskać także anonimowo, dzwoniąc na telefon zaufania - np. 116 111 dla dzieci i młodzieży, 116 123 czy 800 70 22 22 dla dorosłych.

R.S.: - Często, gdy rozmawiałem z osobami po próbach samobójczych, to były to osoby, które chciały żyć, ale które już nie miały siły żyć albo nie wiedziały jak dalej żyć. Młodzi zwykle się boją bycia ocenionymi, niezrozumianymi czy też wyśmianymi. Ważne, by ta osoba była świadoma, że „nie jesteś sam”. Zawsze są osoby, które są gotowe, żeby cię wysłuchać. Mamy grupy wsparcia, które działają w internecie (i nie tylko), np. możesz zgłosić się na bezpłatne konsultacje na stronie fundacji „Życie warte jest rozmowy”. Więc nawet jeśli czujesz się niezrozumiany przez rodziców, nauczycieli i czujesz, że nie możesz porozmawiać z nikim bliskim - to nie znaczy, że nie ma nikogo, kto nie jest gotowy ci pomóc. To, co jest chyba najtrudniejsze, to właśnie takie poczucie, że „jestem sam/sama i muszę sobie z tym wszystkim poradzić co się dzieje w moim świecie wewnętrznym i zewnętrznym. A to mnie przerasta”. Jeżeli ktoś zostaje wtedy sam z tymi emocjami, które przeżywa i myślami - to zawsze jest na przegranej pozycji.

- W jakich sytuacjach konieczna jest natychmiastowa pomoc specjalistyczna?

M.Ł.: - Są takie chwile, gdy nie można czekać. Jeśli ktoś podjął próbę odebrania sobie życia, jeśli dojdzie do przerwania takiej próby, mówi o tym, że ma konkretny plan albo zrobił sobie poważną krzywdę - konieczna jest natychmiastowa reakcja. Wtedy najważniejsze jest jedno - zadzwonić pod 112 i wezwać pomoc.

R.S.: - Same myśli samobójcze nie są jeszcze od razu informacją, że ktoś się na pewno zabije. Natomiast, jeśli ktoś mówi nam już o planach, nie o myślach, czyli ktoś mówi nam o tym, jak to chce zrobić - to już jest jasny sygnał, że można dzwonić pod 112. Czyli, jeżeli ktoś mówi mi o planach i o sposobie, o tym, że chce to zrobić i zastanawia się już jak to zrobić, to wtedy dzwonimy na 112.

- Jak najlepiej zachować się wobec osoby, która przeżyła próbę samobójczą?

R.S.: - Na pewno trzeba się zachowywać naturalnie, bo to co jest trudne dla nas w takich sytuacjach, to to, że nie wiemy jak się zachować. Więc wydziwiamy. Czyli albo unikamy tematu i tej osoby, albo ciągle wracamy do tego tematu i za każdym razem zadajemy pytanie „dobrze się czujesz?”, „masz jeszcze myśli samobójcze, wszystko okej?”. A tak naprawdę, żadne z tych zachowań nie jest pomocne. Najważniejsze jest bycie w tym wszystkim naturalnym. Jeśli czuję, że chcę o to zapytać, nawiązać do tego w jakiś sposób - to mogę to zrobić. To nie chodzi o to, żebyśmy się bawili w specjalistów, ale nawet powiedzenie - „przykro mi z powodu tego, co się stało”, "bardzo się bałam, że cię stracę. Jesteś dla mnie bardzo ważną osobą”. To są takie komunikaty, które są najbardziej wyważone, bo nie są ani unikaniem tematu, ani takim przesadnym koncentrowaniem się na tym temacie. Nawet, jeśli chce się komuś dać czas, bo sprawa jest świeża. Czasem nawet napisanie do kogoś po próbie samobójczej „hej, jak się czujesz?” jest w porządku, bo takie osoby doświadczają nieraz poczucia osamotnienia. Jeśli nie jesteśmy na to gotowi, bo nie wiemy jak się zachować i potrzebujemy czasu, to też jest zrozumiałe, ale warto później do tego kontaktu wrócić, nie odcinać się z podejściem, że ta osoba jest dziwna. Warto zapytać „może chcesz wyjść do kina? Na kawę?”, dać jej możliwość podjęcia decyzji, a nie decydować za nią czy to za wcześnie, czy nie. Jeśli ją ubezwłasnowolniamy, to pozbawiamy ją też sprawczości. Czemu mam decydować za nią czy chce gdzieś wyjść czy nie? Nigdy nie będę wiedział co jest najlepsze. Może powie „daj mi spokój” i to będzie oznaczało, że potrzebuje więcej czasu, a może właśnie odpowie „z miłą chęcią, bo siedziałam miesiąc w klinice psychiatrycznej i wreszcie mam okazję wyjść na normalne spotkanie z rówieśnikami”. Nie wiemy tego. ZAPYTAJMY. Najlepsze co możemy dać, to wolność wyboru na to, co proponujemy. Wiadomo, że nie proponujemy wypadu na alkohol po tym, gdy ktoś połknął dwa blistry tabletek i popił alkoholem. Propozycja musi być adekwatna, nie może nawiązywać do tego, co było w jakimś stopniu powodem podjęcia się zachowań suicydalnych. Ważne żebyśmy mieli wrażliwość w intencji, którą proponujemy.

M.Ł.: - Zachowanie wobec osoby, która przeżyła próbę samobójczą, jest fundamentalne dla jej powrotu do zdrowia i ma na celu zmniejszenie ryzyka ponownej próby. Jest to szczególnie ważne, ponieważ nawet ok. 40% osób ponownie próbuje odebrać sobie życie w ciągu roku od ostatniego takiego zdarzenia. Osoba taka może odczuwać wstyd, bać się oceny innych, stresować się powrotem do codziennego funkcjonowania i martwić zaległościami. Ważne jest otwarte i rzeczowe rozmawianie o tym, co się wydarzyło i obecnych trudnościach oraz odczuciach. Gotowość, by zrozumieć perspektywę osoby, bez oceny, moralizowania, przekonywania na silę do innego spojrzenia na problemy i wspieranie w poszukiwaniu rozwiązań i opracowywaniu realistycznych, małych kroków możliwych działań. Zachęcanie do korzystania z profesjonalnych form wsparcia i pomoc w znalezieniu ich i dotarciu do nich.

- Jakie działania powinna podjąć szkoła w przypadku popełnienia samobójstwa przez nauczyciela lub ucznia?

R.S.: - Szkoła powinna zapewnić profesjonalną opiekę uczniom. Przemilczenie tematu zawsze skutkuje pojawieniem się wielu trudnych emocji, którymi nikt się nie zajmie. Może ktoś też się zmaga z takim kryzysem i dla niego będzie to potwierdzeniem, że to jedyne słuszne wyjście. Warto stworzyć przestrzeń do rozmowy z psychologiem. Jeśli to jest sytuacja w danej klasie, to pedagog lub psycholog szkolny powinien odbyć rozmowę na ten temat, jeśli ma takie zasoby, a jeśli nie, to zaprosić specjalistę z zewnątrz. Ważne, by nie stało się to tematem tabu, żeby stworzyć w tej klasie bezpieczną przestrzeń do przeżycia tych emocji, które towarzyszą uczniom. Fajnie, żeby zrobiła to osoba z zewnątrz, ponieważ ten pedagog szkolny też może silnie przeżywać śmierć jednego z uczniów. Wtedy jest poczucie, że każdy, kto ma potrzebę porozmawiać, może przyjść do tego specjalisty i powiedzieć o tym, jak się z tym czuje. Klasa będzie przeżywać wspólnie tę żałobę.

- Jaką rolę mogą odegrać media w przeciwdziałaniu stygmatyzacji osób po próbach samobójczych?

M.Ł.: - Media odgrywają podwójną rolę w kontekście samobójstw, mogąc zarówno szkodzić (tzw. efekt Wertera), jak i pomagać (tzw. efekt Papageno). Kluczowe jest odpowiedzialne podejście, aby publikacje miały na celu realną pomoc, a nie sensację czy "klikalność". Aby media nie zwiększały ryzyka naśladownictwa (efekt Wertera), powinny unikać: sensacyjnych nagłówków i drastycznych opisów, w tym metod, lokalizacji czy danych ofiar, przedstawiania samobójstwa jako bohaterstwa, rozwiązania problemu lub ulgi, spekulowania na temat pojedynczych przyczyn i obwiniania otoczenia, promowania szkodliwych treści internetowych, niemoderowania komentarzy i używania piętnujących określeń. Nie należy zapominać o tym, że media są także w stanie pomagać w prewencji (efekt Papageno), jest to możliwe dzięki: promowaniu konstruktywnych sposobów radzenia sobie z kryzysem psychicznym, podawaniu aktualnych informacji o dostępnych formach pomocy i wsparcia (np. telefony zaufania), edukowaniu na temat faktów dotyczących samobójstw, korygując mity, prezentowaniu historii osób, które poradziły sobie z kryzysem, oraz tych, które im pomogły, szanowaniu prywatności bliskich i współpracowaniu z ekspertami, korzystając z wiarygodnych źródeł danych.

Samobójstwo nigdy nie jest „nagłą decyzją” - to krzyk rozpaczy, którego często nikt nie usłyszał. Dlatego tak ważne jest, byśmy byli obok: słuchali, pytali i dawali poczucie, że nikogo nie zostawiamy samego w cierpieniu.

Jeśli ktoś z Twoich bliskich mówi, że „nie ma już siły żyć” - nie bagatelizuj tego. Rozmowa może uratować życie. Pomoc jest dostępna: 116 111 (dzieci i młodzież), 116 123 i 800 70 22 22 (dorośli). W sytuacji zagrożenia - dzwoń pod 112. Warto pamiętać też o opcjach, które oferuje fundacja „Życie warte jest rozmowy”.

Życie mamy jedno, dlatego warto jest o nim rozmawiać i szukać rozwiązania wszelkich problemów.

Codziennie w Polsce życie odbiera sobie około 13 osób, z czego aż 11 to mężczyźni.

Jak można przeczytać w materiałach fundacji „Życie warte jest rozmowy”, według danych Komendy Głównej Policji każdego roku w Polsce od 97 do 156 dzieci i nastolatków do 18. roku życia oraz od 304 do 521 młodych dorosłych w wieku 19-24 lat odbiera sobie życie (przedział danych za lata 2014-2023). Próby samobójcze w tej grupie wiekowej są jeszcze częstsze - od trzech do dziewięciu razy częściej niż samobójstwa.

Według przelicznika Światowej Organizacji Zdrowia na jedno zarejestrowane samobójstwo może przypadać od 100 do nawet 200 prób samobójczych. To oznacza, że liczba prób odebrania sobie życia wśród dzieci, młodzieży i młodych dorosłych w Polsce może sięgać 15-30 tysięcy rocznie.

Same liczby nie pokazują wszystkiego. Za każdą z nich stoi człowiek, jego cierpienie i sytuacja, której zbyt często nie zauważamy na czas.