Stelmach z Ostrowska

Stelmach, zwany również kołodziejem, zajmuje się wyrobem drewnianych wozów i sań oraz części do nich. To rzemiosło prawie na wymarciu. Niełatwe, wymagające dużej wiedzy i cierpliwości.

Wyuczony zawód Bogdana Ostwalda to monter telekomunikacyjny, w swoim fachu pracował jednak niedługo. Imał się różnych zajęć, pracował w zakładzie stolarskim, potem kuśnierskim.

Kiedyś kupił stary góralski powóz i zaczął go odnawiać. Było to nie lada wyzwanie, które coraz bardziej go wciągało. Zaczął zgłębiać tajniki zapomnianego już zawodu, czytać na ten temat. Technicznych wskazówek w literaturze nie ma, są raczej historyczne ciekawostki. Do wielu rzeczy musiał dochodzić sam. Pomagały też rozmowy z pasjonatami starych powozów.

Z czasem inni zaczęli mu podrzucać swoje zniszczone powozy, nad którymi spędzał każdą wolną chwilę, dając im drugie życie. Bywało, że nad jednym powozem pracował nawet rok. Po pięciu latach postanowił swoje hobby zamienić na zawód. Od pół roku ma firmę zajmującą się renowacją powozów. Nie może się opędzić od klientów, bo na Podhalu to jedyna tego typu firma.

Przeważają powozy góralskie – z jesionu, bezbarwne, 6-osobowe (z fiakrem), na „żelazach” liczących 120-150 lat. „Żelaza” to metalowe spody, na których mocowana jest drewniana część – resory, osie, oberlagi, skręty. – Teraz odnawiam powóz na żelazach z Petersburga, ale dominują wiedeńskie – opowiada stelmach z Ostrowska. Dawniej powozy na Podhalu istniały tylko przy dworach, i to tych bogatszych. Nie każdego szlachcica stać było na taki pojazd. Góralscy gazdowie mieli fasiongi. Z czasem powozy zaczęły się pojawiać także u bogatszych gazdów. Liczba powozów na Podhalu wzrosła po II wojnie, górale sprowadzali „żelaza” z Ziem Odzyskanych i na nich robili góralskie powozy.

Na Podhalu nie brakowało fachowców, którzy robili powozy i sanki. Do dziś jeżdżą tu tzw. „łukaszowskie sanki”, bardzo piękne i bardzo cenione, których autorem był rzemieślnik o tym imieniu, mieszkający pod Zakopanem. W samej stolicy Tatr tym fachem zajmowała się rodzina Zubków.

Do dziś, szczególnie w Zakopanem i najbliższej okolicy, zachowało się wiele góralskich powozów. Wiele przez lata niszczeje gdzieś w zabudowaniach. Aż trudno uwierzyć, w jak złym stanie pojazdy trafiają do warsztatu w Ostrowsku. Jak twierdzi pan Bogdan, każdemu z takich pojazdów da się przywrócić sprawność.

W zakładzie Bogdana Ostwalda powóz rozbierany jest do najmniejszego elementu. Metalowe części są piaskowane, szpachlowane, a potem malowane samochodowymi farbami. Drewniana część najczęściej wykonywana jest od nowa. Swój znak rozpoznawczy – tzw. charakterystyczny „pasek” rzemieślnik z Ostrowska zostawia na „żelazach”. Stare powozy wyposażane są tu w hamulce tarczowe, których dawniej nie miały.

Standardowa renowacja zajmuje około miesiąca, bywają powozy, którym trzeba poświęcić nawet 2 miesiące.

Beata Zalot