Wydobycie z mroku i pokazanie na fotogramach piękna jaskiń jest rzeczą niezwykle trudną, ale są wśród grotołazów pasjonaci, dla których jest to wyzwanie. Plenerowa wystawa, prezentująca wyselekcjonowane zdjęcia VI Międzynarodowego Konkursu Fotografii Jaskiniowej im. Waldemara Burkackiego w Zespole Dworsko – Parkowym w Zakopanem Kuźnicach, przybliża nam piękno tego podziemnego świata.

Jaskinie od zarania dziejów ciekawiły i fascynowały, ale również przerażały i niewielu było śmiałków, którzy próbowali zapuszczać się w głąb ciemnych czeluści. Z biegiem czasu łatwiej dostępne jaskinie człowiek zaczął wykorzystywać do różnych celów, a potem stopniowo zrodziły się: turystyka jaskiniowa oraz alpinizm jaskiniowy eksploracyjny i sportowy.

Podziemny świat jaskiń, zwany też „ósmym kontynentem”, jest ciągle jeszcze „białą plamą” naszej Ziemi i stwarza ogromne możliwości eksploracyjne w wielu regionach świata. Grotołaz może zostać nie tylko odkrywcą ale może również jako pierwszy sfotografować to, czego nikt jeszcze przed nim nie oglądał. Speleofotografia, chociaż jest dyscypliną trudną, ma przed sobą ogromne możliwości rozwoju, zarówno jako fotograficzna dokumentacja odkrywcza, jak i w zakresie fotografii artystycznej i reportażowej.

Fotografowanie w jaskiniach nie jest łatwe

Fotografia to malowanie światłem. W jaskiniach panuje ciemność, zatem wchodząc do nich, trzeba zabrać z sobą światło – elektryczne flesze, żarówki spalinowe czy jak – dawniej – magnezję. Sprzęt fotograficzny musi być szczelnie zapakowany w wodoszczelne pojemniki, statywy w tubach, i ostrożnie transportowany przez zaciski, meandry, korytarze, studnie i syfony wodne, które już same w sobie nastręczają wiele trudności grotołazom. Trzeba jeszcze po drodze poręczować i transportować pozostały sprzęt w worze jaskiniowym. Po godzinach akcji zmęczenie narasta i mało kto myśli o tym, by jeszcze fotografować.

Dlatego wiele akcji eksploracyjnych i sportowych, zarówno w jaskiniach tatrzańskich, jak i zagranicznych, nie ma nawet podstawowej dokumentacji fotograficznej, nie mówiąc już o zdjęciach posiadających walory artystyczne. Na fotografowanie w jaskini trzeba wybrać się specjalnie i to najlepiej w zespole, w którym każdy będzie miał do wykonania konkretne zadanie, gdyż wykonanie dobrego zdjęcia z akcji jaskiniowej wymaga zaangażowania kilku osób.

Przed kilkudziesięciu laty dużo fotografował w jaskiniach tatrzańskich – początkowo na kliszach, a potem na filmach – Stefan Zwoliński, odkrywca wielu jaskiń w Tatrach, legenda polskiej speleologii. Pokaźne archiwum fotografii jaskiniowej ma również Ryszard Gradziński, który w ramach wypraw jaskiniowych organizowanych przez KTJ oraz STJ Kraków zajmował się dokumentacją fotograficzną. W środowisku zakopiańskim, jaskiniową fotografią zajmował się również Marian Mitan i Stanisław Wójcik.

Nietoperze fotografował Bronisław Wołoszyn z STJ Wrocław. Prawie każdy ówczesny klub jaskiniowy miał w swym gronie dokumentalistów wypraw jaskiniowych. Zdjęcia czarno-białe, wykonywane początkowo przy magnezji, a potem przy słabych żarówkach spalinowych, były płaskie, utrwalały zwykle tylko najbliższy plan. Już pół wieku temu na niektórych wyprawach jaskiniowych robiono barwne przeźrocza, ale były one przeważnie kiepskiej jakości. W ostatnim ćwierćwieczu zaczęły dominować zdjęcia barwne, wykonywane początkowo na filmach, a następnie aparatami cyfrowymi. Najważniejszą zasadą fotografii jaskiniowej, zarówno cyfrowej, jak i tradycyjnej, jest odpowiednie oświetlenie kadru błyskami fleszy, które są oddalone od obiektywu aparatu, a odpalane fotocelami. Większe uznanie w ocenie jury mają zdjęcia reporterskie „z akcji podziemnej”, niż statyczne lub przedstawiające formy naciekowe.

Konkurs fotografii jaskiniowej

Waldemar Burkacki był taternikiem jaskiniowym, fotografikiem, żeglarzem, dziennikarzem, członkiem Speleoklubu Warszawskiego. We wrześniu 1983 roku, wieku 34 lat, zginął w wypadku, powracając z wyprawy jaskiniowej. Jego pasją była m. in. fotografia jaskiniowa. – Tworzył wypełnione spokojem obrazy, przekazujące wizje podziemnego świata, powstającą przez umiejętne ujęcie tematu, wydobytą z mroku. Był utalentowanym dokumentalistą. Obecny na jego zdjęciach człowiek nie zakłóca spokoju i majestatu przyrody, jest w nią wtopiony, ukazany we właściwej skali, zharmonizowany z otoczeniem. Najlepszym sposobem zachowania żywej pamięci o człowieku, jest kontynuacja jego dzieła, jego pasji – piszą na łamach „Jaskiń” członkowie Speleoklubu Warszawskiego.

Podczas przygotowań do 30–lecia tego klubu zastanawiano się jak uczcić pamięć Waldka i wtedy padł pomysł zorganizowania konkursu fotografii jaskiniowej jego imienia. Pierwsze trzy edycje zorganizowano w latach 1984, 1985 i 1987. Dwa lata później ogłoszono następną ale były to lata zmian politycznych w kraju, nadesłano niewiele prac nie najlepszej jakości i konkurs nie odbył się. Czwartą edycję Speleoklub Warszawski zorganizował dopiero w 2004 roku na 50–lecie tego klubu, kolejną w 2007 roku a dwa lata później szóstą, której pokłosiem są wystawy pokonkursowe: „Ukryty świat” i „Podziemne krajobrazy”.

Na VI Międzynarodowy Konkurs Fotografii Jaskiniowej im. Waldemara Burkackiego, który zakończył się 5 października 2009 roku nadesłano 263 zdjęcia, w tym 207 pojedynczych i 56 w cyklach. Prace przysłało 36 fotografów jaskiniowych z 7 krajów: Niemiec, Rumunii, Polski, Słowenii, Wielkiej Brytanii, Słowacji i Włoch. Oceniało je 5-osobowe jury w składzie: Mirosław Burkacki – honorowy przewodniczący jury, Michał Gradziński, Piotr Trybalski, Wojciech Szabelski i Marcin Łobaczewski.

Pierwszą nagrodę zdobył Artur Żera, członek Speleoklubu Bielsko-Biała, za 3 fotografie: „20 cm do syfonu”, Jaskinia Sura Mare, „Skok”, Jaskinia Wielka Litworowa i „Zlot”, Kacna Jama. Druga nagroda przypadła Rumunowi Szilagyi Palko Palowi za zdjęcie „Escape into Nothingness, Active Gallery – Wind Cave. Przyznano też 2 równorzędne wyróżnienia: Krzysztofowi Recielskiemu za fotografię „Miętusia”, za którą otrzymał również nagrodę kwartalnika „Tatry”, oraz Włochowi Sighelowi Daniele za „…after 96 hours…” Nagrodę miesięcznika „Extremium” otrzymał Artur Żera za „20 cm do syfonu”.

Wystawa plenerowa w Kuźnicach

Wernisaż pokonkursowej wystawy „Podziemne Krajobrazy” odbył się 4 marca na terenie Zespołu Dworsko-Parkowego w Kuźnicach. Rolę gospodarza pełnił Paweł Skawiński, dyrektor TPN, obecny był też Marek Kot – wicedyrektor. Wystawa ta powstała dzięki współpracy Speleoklubu Warszawskiego z Muzeum Geologicznym PIG-PIB, a plenerowy jej charakter umożliwia zaprezentowanie jej w wielu ciekawych miejscach kraju. Jej premiera odbyła się w Warszawie, w siedzibie Państwowego Instytutu Geologicznego. W Kuźnicach na 10 panelach zaprezentowano prawie 40 zdjęć nagrodzonych i wyselekcjonowanych.

– Dziękuję dyrekcji TPN za przyjęcie tej wystawy. Jest to najodpowiedniejsze miejsce, w jakim mogła się znaleźć, ponieważ właśnie tu, w Tatrach, znajdują się największe i najgłębsze polskie jaskinie – powiedziała Monika Krzecińska – kurator wystawy. Krzysztof Recielski, który w tym roku otrzymał wyróżnienie, a w V edycji konkursu był laureatem pierwszej nagrody, podzielił się swoimi uwagami i doświadczeniem z zakresu fotografii jaskiniowej z uczestnikami wernisażu w czasie spotkania w sali konferencyjnej w budynku dyrekcji TPN. Wystawę „Podziemne Krajobrazy” można oglądać do 10 maja.

Apoloniusz Rajwa