Przed laty święta Bożego Narodzenia celebrowało się wyjątkowo. Kto dziś wie, jak smakowało galilejskie wino, dlaczego w Wigilię stawiało się w kącie snopek siana i czy wypadało kolędować z kozą.

Zwyczaje tworzą głębię świąt. Wprowadzają w ich wyjątkowy klimat. Kiedyś wielkim nietaktem było zasiąść przy wigilijnym stole bez wcześniejszego \"zadośćuczynienia\" obrzędom przekazywanym od pokoleń. Dziś niewiele osób zawraca sobie głowę tym, by zostawić zwierzętom po łyżce jedzenia z 12 świątecznych potraw, a po pasterce idzie składać życzenia najbliższym . - Dawniej święta Bożego Narodzenia były bardziej celebrowane, niż teraz - mówi Stanisława Wiercioch ze Szczawnicy. - Przed laty staranniej się do nich przygotowywano. Po pierwsze tuż przed Wigilią stawiano w kącie cały snopek siana (gdzieniegdzie stał tam przez całe święta, przypominając o miejscu, w którym narodził się Jezus Chrystus - przyp.red), pamiętano o tym zwyczaju jeszcze w latach 50., obecnie większość osób ogranicza się do garstki siana, którą kładzie na stole.

Zanim usiadło się do wigilijnej wieczerzy, odmawiało się modlitwę. Była ona dziękczynieniem za przeżyty rok, za wszystkie łaski i dobroć Boga, z prośbą o dalsze błogosławieństwo. Dopiero po niej następowały życzenia i dzielenie się opłatkiem. - W naszym domu na chlebie, którym się dzieliliśmy, kładło się opłatek. Rozkrawając bochenek, trzeba było na nim zrobić znak krzyża. Oczywiście zostawialiśmy piętkę tego domowego chleba i czekała ona do Wielkiej Soboty. Wtedy razem z święconką zabieraliśmy ją do kościoła, by później ze święconą solą dać ją zwierzętom. Nazywało się to \"kromka dla Tomka\"- wspomina góralka ze Szczawnicy.    

Czar rodem z Kany Galilejskiej

Podczas Wigilii każdy z domowników musiał spróbować wszystkich potraw, żeby cieszyć się dobrym zdrowiem przez najbliższy rok. W wielu domach, nie tylko w Pieninach, był zwyczaj dawania choć odrobinę każdej potrawy bydłu, kurom, psu, żeby się dobrze chowały. Zwierzętom dawało się także siano ze stołu wigilijnego. Wierzono bowiem, że poświęcone, miało moc chronienia przed chorobami. - Na deser w naszym domu podawana była pamuła - wspomina pani Stanisława. - Było to coś w rodzaju budyniu. Suszone gruszki gotowało się jak na kompot, dodając goździki i cynamon. Zagęszczało się to wszystko mąką razową, a słodziło miodem.

Po wieczerzy wigilijnej, głównie na Spiszu, panny na wydaniu wybiegały na dwór i nasłuchiwały, gdzie szczeka pies, żeby się dowiedzieć, z której strony dziewczyna będzie miała męża. O północy szło się na pasterkę. Życzeniom i wizytom nie było końca. Wiele osób nad ranem, po uroczystej Mszy Świętej, wracało do domu. A tam czekało już \"galilejskie wino\" .- Gdy gospodarz wracał z pasterki do domu, przynosił z rzeki wiadro wody. Wkładało się do niej cetynę i srebrne pieniążki, a następnie myło się nią w Boże Narodzenie. Galilejskie wino miało korzystnie wpływać na wzrok i cerę. Miało także służyć zdrowiu - tłumaczy szczawniczanka.

Szopka, turoń, a może koza?

Z Pienin przenieśmy się na pobliski Spisz, gdzie w święta Bożego Narodzenia panują nieco inne zwyczaje. Jednym z nich było kolędowanie, w które angażowali się sami młodzi chłopcy. W każdej miejscowości nieco inaczej się organizowano. W Łapszach kolędowano z turoniem, w Krempachach, Dursztynie i Frydmanie z kozą. Tę ostatnią kolędnicy przygotowywali z ogromną starannością. Kozą podczas kolędowania opiekowało się dwóch chłopców. Jeden trzymał kij, na którym zamocowana była kozia głowa, i ruszał jej szczęką, a drugi prowadził ją na łańcuszku. Chłopcy wchodzili do każdego domu z wielkim hałasem, bo \"zwierzę\" przed wejściem się opierało, dlatego przewodnik wprowadzał je siłą. Podczas występu koza skakała po izbie, zaczepiając wszystkich, i nie wychodziła z domu, dopóki nie dostała zapłaty lub smakołyków.

Aneta Dusik