Śmiertuska, śmiertka, śmiertecka

Topienie śmiertecki, wieszanie Judasza, obmywanie się w potoku w Wielki Piątek. Wiele wielkanocnych zwyczajów zupełnie dziś zanikło.

Zwyczaje nadają świętom głębi, dzięki nim lepiej potrafimy się wczuć w ich klimat i  w pełni się nimi cieszyć. Dziś coraz bardziej odchodzimy od dawnych obrzędów i zamiast wieszać judasza czy topić śmiertuskę, obdarowujemy się wielkanocnym króliczkiem.

Dawniej w czwartą niedzielę Wielkiego Postu zarówno na Spiszu, jak i Podhalu, obnoszono po wsi słomianą kukłę, obleczoną w białe płócienne szaty, zwaną śmiertuską, śmiertką lub śmiertecką. Mogły z nią chodzić po domach tylko dziewczęta, którym gospodarze w zamian za wizytę i śpiew dawali  jajka. Na zakończenie obchodu śmiertuska była wrzucana do rzeki ,a z zebranych jajek wspólnie smażona jajecznica, którą częstowano mieszkańców.  Po co to wszystko robiono? Są dwa wyjaśnienia tej tradycji. Jedna mówi, że skoro w Wielką Niedzielę miał zmartwychwstać Jezus, przezwyciężając śmierć, to należało ją wyrzucić ze wsi. Według innych  trzeba się było pozbyć zimy, by wiosna jak najszybciej mogła zawitać. Niedzielę, z którą wiąże się ten zwyczaj, nazywano na Spiszu \"czarną niedzielą\", gdyż kobiety tego dnia nakładały na głowy czarne lub ciemne chusty.

Innym zwyczajem, kultywowanym głównie na Podhalu, było wieszanie Judasza. Tradycyjnie w Wielki Czwartek w wielu wioskach dokonywano publicznej \"egzekucji\" zdrajcy Chrystusa. Gromada chłopców wlokła przez wieś słomianą lalkę odzianą w łachmany, by na koniec powiesić ją na dzwonnicy. Punktem kulminacyjnym tego obrządku było palenie Judasza w ognisku i śpiewanie \"Judosie, nie pal sie, weź kija, obroń sie\" lub topienie go w rzece.

Przed laty wierzono, że w Wielki Piątek otwiera się ziemia, która skrywa skarby. By je zdobyć, trzeba było być obok jaskini, zanim ksiądz zacznie czytać Pasję. Według starych wierzeń można było wejść do dziury  i nabrać złoto, ale trzeba się było śpieszyć, gdyż ziemia w każdej chwili mogła się zamknąć.

W obrzędowości Podhala Wielki Piątek był uznawany za dzień sprzyjający złym mocom. Głównie czarownicom, przed którymi trzeba było bronić dom i obejście. Tego dnia każdy przed wschodem słońca obmywał się w rzece, żeby przez cały rok nie chorować. Wodą kropiono  także konie, krowy i owce. Był to także dzień robienia masła, które przechowywano przez cały rok i używanego jako \"lekarstwa\". Górale w Wielki Piątek przestrzegali zakazów. Nie wolno im było pracować w polu, rąbać drewna czy też przybijać gwoździ. Zakazane było także szorowanie.

Ostatnim dniem pełnym tradycyjnych zwyczajów była Wielka Sobota. W kościele święcono wodę, którą trzeba było jak najszybciej pokropić domy i obejścia. Kto zrobił to prędzej, temu urosło wyższe zboże.

ad