Burdelowo-mauretański styl w Kacwinie, potworki przy zakopiance, ziemia leżąca odłogiem, brak spójnej polityki dla całego Podhala, a do tego niesłabnąca wiara w swoją niezwykłość. Jak tak dalej pójdzie, to góralszczyzna zaniknie, pozostanie tylko mit.

Taki wniosek można wysnuć po wysłuchaniu dyskusji w łopuszniańskim dworku, w którym spotkali się mędrole – Anna Mlekodaj (polonistka, prorektor PPWSZ), Antoni Kroh (znany etnograf, historyk kultury) i Jan Antoł (samorządowiec, polonista, z zamiłowania hodowca owiec, Tischnerowski mędrol z „Filozofii po góralsku”). Rozmawiali o Goszczyńskim, Tetmajerze, Tischnerze i różnych koncepcjach góralszczyzny. Dyskusję poprowadził Wojciech Bonowicz.

Pytał, co czyni górala góralem. Zdaniem Jana Antoła góralska dusza. Według Anny Mlekodaj – miejsce i tradycja. – Góral musi czuć się góralem i inni muszą go uważać za górala – to dwa niezbędne warunki według Antoniego Kroha.

A które elementy obrazu górala zostały sformułowane przez osoby z zewnątrz? Zdaniem Kroha elementem, który przyszedł z zewnątrz, był mit zbójnika. – Tradycja wspaniałego zbójnika, który się naraża po to, by rozdać zdobyte dobra innym, to import inteligencki, zawdzięczamy go Goszczyńskiemu – twierdził. Przekonanie o wyjątkowości górali – jego zdaniem – to także zasługa Tetmajera, Witkiewicza, ale też Tischnera. – Co górala czyni wyjątkowym? Rasa? Jedzenie? Powietrze? Wychowanie? – pytał Kroh zaczepnie. Tischner przekonywał o mądrości kobiet podhalańskich, cytując fragmenty podsłuchanej ich rozmowy na przystanku. – Tak samo mądre baby są np. w kieleckim, ale Tischnera spotkało to na Podhalu, bo tu akurat był – przekonywał etnograf. – Jestem nieufny mechanicznemu przypisywaniu pewnych cech jakiejś grupie – podkreślał.

Goszczyński – zdaniem Anny Mlekodaj – patrzył na górali serdecznie i ciepło, ale dość naiwnie. Tetmajer z kolei ich heroizował, ale nie idealizował. – Stawiał swoich bohaterów w sytuacjach granicznych – „albo – albo” i to w Tetmajerze urzekło Tischnera – przekonywała jedyna w tym towarzystwie mędrolka.

Przypomniała słowa Tischnera, który podkreślał, że góralszczyzna nie przez to jest piękna, że góralska, ale przez to, że jest ludzka. I taki uniwersalizm odnalazł Tischner u autora „Na Skalnym Podhalu”.
– Tischner chciał pokazać duszę człowieka wolnego przez pokazanie go w sytuacjach krańcowych. To znalazł u Tetmajera – twierdził Jan Antoł. – Trzeba być człowiekiem, a potem dopiero góralem. Taką ideę szczepił Tischner – podkreślał.

A co dziś dzieje się z góralszczyzną? Zdaniem Antoła zerwanie związku z ziemią, z gazdostwem powoduje zanikanie góralszczyzny. – Problem w tym, żeby zostać cywilizowanym człowiekiem, a jednocześnie pozostać góralem. Złą rzeczą – według mędrola z Bańskiej – jest już podział Podhala na dwa powiaty – nowotarski i tatrzański. – Zakopianka, komunikacja na Podhalu to problemy, które powinno się wspólnie rozwiązywać. Trzeba też dbać o ziemię, w niektórych naszych wioskach połowa ziemi leży odłogiem. Mamy 4 parki narodowe, jezioro, baseny termalne – mieszkamy w cudownej krainie, ale możemy to zmarnować – przestrzegał.

– W 1966 roku byłem pierwszy raz w Kacwinie – cała wieś była drewniana, były jeszcze sypańce. Teraz są tam pałace w stylu burdelowo-mauretańskim, a wokoło odłogi – mówił z kolei Kroh. – Odcinek pomiędzy Nowym Targiem a Szaflarami trudno już nazwać Podhalem. Takie same budynki można spotkać pod Warszawą i w wielu innych miejscach w Polsce. Jak tak dalej będzie się dziać, nie będzie po co tu przyjeżdżać – przestrzegał.

– Mogłabym dalej wymieniać te złe rzeczy – jak np. komercjalizacja, okropne reklamy. Ale powiem tylko – góral wszystko przetrwa – spuentowała rozmowę Anna Mlekodaj.

Beata Zalot