Nowa książka Angeliki Kuźniak to próba biografii najbardziej znanej cygańskiej poetki Bronisławy Wajs, znanej jako Papusza. Próba – czyli esej. Biograficzny esej literacki. Bo nie jest to klasyczna biografia prezentująca życie bohatera w chronologicznej, linearnej narracji. To raczej układanka – puzzle – skomplikowana, nieoczywista, dająca do myślenia. Autorka kreśli portret tej niezwykłej kobiety wykorzystując liczne nagrania radiowe i wywiady z Papuszą, jej listy i pamiętnik oraz rozmowy z ludźmi, którzy ją znali i pamiętają. A Papusza korespondowała z nie byle kim – adresatami jej listów był poeta i pisarz Jerzy Ficowski, który odkrył twórczość i talent cygańskiej poetki i opowiedział o niej światu oraz Julian Tuwim.

     Autorka rekonstruuje biografię poetki na tle epoki i w kontekście bogactwa i egzotyki cygańskiego życia i kultury. Wątki zamążpójścia, tragicznych losów Romów podczas drugiej wojny światowej, codziennego życia w taborze i późniejszego przymusowego osiedlenia Cyganów, przeplatają się z losem osobistym. Losem młodej dziewczyny, która chce wykroczyć poza standardy roli społecznej przypisanej jej przez wspólnotę. W jaki sposób? Poprzez słowo.
     Papusza chce czytać i dzięki swojej zapobiegliwości uczy się czytać i pisać. Do końca robi dramatyczne błędy, które autorka konsekwentnie przytacza w cytatach, ale mimo to słowo staje się dla niej narzędziem wyrazu. Narzędziem, którym chwyta pieśni rodzące się w jej głowie i ulatujące gdzieś w przestrzeń. To dzięki słowu mamy je dziś, zostały zapisane, utrwalone, opublikowane. Dzięki intuicji i wysiłkom Jerzego Ficowskiego, ale przede wszystkim dzięki uporowi i ciekawości samej Papuszy.
     To książka o wolności i o tym, że słowo może być do tej wolności kluczem. Ale to też książka o zniewoleniu, o dojmującej kontroli wspólnoty nad indywidualnym istnieniem. Wreszcie o wykluczeniu, naznaczeniu, usunięciu na margines. Słowo daje Papuszy wolność, ale to samo słowo użyte przez Ficowskiego do opisu cygańskich obyczajów i języka powoduje, że wspólnota oskarża ją o zdradę.
     Pięknie napisała o Papuszy reporterka Lidia Ostałowska, która wiele tekstów poświęciła Romom: „»Z taboru byłam, teraz znikąd jestem« – skarżyła się przed śmiercią Papusza. Do jej dramatów przyczynili się swoi i obcy. Czy dziś, gdy wspólnie z Romami korzystamy z demokracji, cenimy wolność i szanujemy przyrodę, udałoby się ochronić jej talent? A może znów musiałaby powiedzieć: »Nigdzie nie należę«? Angelika Kuźniak z ogromną wrażliwością przedstawia losy cygańskiej poetki, która w listkach dębu widziała złote kolczyki i zapłaciła życiem za ten dar.”
     To ważna książka. Nie tylko dlatego, że przybliża mało znaną postać romskiej i polskiej kultury. Ważna – bo jest kolejnym przyczynkiem do rozmowy o inności i obcości, o wieloetnicznym społeczeństwie, o wzajemnym szacunku i jego braku, o współistnieniu, ale także o nienawiści. To ważny głos, bo wciąż zbyt wiele w polskim społeczeństwie ksenofobii, niechęci do innych, czasem wręcz rasizmu. A Romowie i inne mniejszości etniczne bądź religijne żyją często dosłownie tuż obok nas. Także tu, na Podhalu.
     W posłowiu do książki autorka tłumaczy dlaczego konsekwentnie używa określenia „Cyganie” zamiast – coraz popularniejszego i uważanego za politycznie poprawne – „Romowie”. Dodaje także: „Piszę o osiemdziesięciu latach współistnienia – Polaków i Cyganów. Piszę o silnej kobiecie. Bo taką Papusza była. Wbrew wszystkiemu, co ją spotkało w życiu: bezdzietność, wykluczenie, »przeklęta nadwrażliwość«. Piszę o Polsce (tyle razy prosiła, żeby nie zapominać, że Cyganie to też Polacy), o poetce. (…) Monologi Papuszy złożone są z wielu godzin nagrań. Spisanych z każdym błędem i z większością z nich powtórzonych. W listach i pamiętniku w kilku miejscach poprawiłam ortografię i interpunkcję. Wprowadziłam akapity. Bez tego nie można by zrozumieć sensu tych zapisków. Jestem wierna opowieściom Papuszy. Opisuję cygańskie obyczaje tak, jak o nich opowiadała.”
     O ile mi wiadomo książka, obecna na rynku od sierpnia, jest bestsellerem. I pewnie zainteresowanie nią jeszcze wzrośnie po premierze nowego filmu Joanny Kos-Krauze i Krzysztofa Krauzego zatytułowanego właśnie „Papusza”. Widziałem tylko zapowiedź filmu, tak zwany trailer (jest dostępny w internecie w wielu miejscach), ale już on obiecuje film niezwykły. Piękne, nastrojowe, czarno-białe zdjęcia, znakomita muzyka Jana Kantego Pawluśkiewicza, no i dialogi – jest to pierwszy polski film w języku romskim, aktorzy mówią po cygańsku, a przekład pojawia się w napisach. Polska premiera odbędzie się 15 listopada, choć były już tu i ówdzie pokazy przedpremierowe. W Zakopanem film zostanie pokazany w cyklu „Kino którego szukasz” w kinie „Sokół” w czwartek 21 listopada o godzinie 19:00.

Angelika Kuźniak, Papusza. Wydawnictwo Czarne, Wołowiec, 2013, ss. 200.