Jakże pięknie wpisuje się ta książka w czas. Bo – czy chcemy, czy też nie – okres przed dniem Wszystkich Świętych każe nam w zdwojony sposób pamięć uruchamiać. I tak majaczą nam w pamięci obrazy tych co odeszli ostatnio i tych co już dawno. I obrazy miejsc. I migawki zdarzeń. Czuła pamięć – obejmująca sobą tych, których pamiętać chcemy oraz tych, których zapomnieć nie możemy. Ta książka to zasadniczo zbiór felietonów, formy wydawałoby się lekkiej, czasem żartobliwej, peryferyjnej. Ale w najnowszej książce Andrzeja Stasiuka o takiej lekkości nie ma mowy. To proza elegijna, to książka jakby wprost na ten czas pomyślana. Proza w sam raz do czytania w przededniu święta Wszystkich Świętych i Dnia Zmarłych.

     Autor wspomina swoich dziadków i ich życie na dalekim wschodzie Podlasia, a także swoje podróże do tej krainy dzieciństwa („Letnia podróż z córką do krainy dzieciństwa”, „Wujek”, „Stary dom”, „Ciągnie”). Obsesyjnie wręcz pisze o grobach, tych na Wschodzie i tych w kraju („Dziady”), o polskim koszmarze niepokojenia umarłych w imię doraźnych interesów („Wykopywanie”). W tekście „Ślady” odwiedza położone koło domu, w Beskidzie Niskim, cmentarze z czasów pierwszej światowej wojny.
     Ciągnie go. Wciąż jedzie. A jak nie jedzie, to o tym pisze. Jedzie na wschód  drogą numer 816 i tą numer 993, na Podole, przez mongolskie stepy, na Bałkany, do Biszkeku, do Chin, do Srostek i do Krasnegostawu, do Kirgistanu i do Kalabrii, do Albanii i do Lichenia. I wraca pamięcią do tych, których nie może zapomnieć. Do dwóch najsłynniejszych Łemków – Nikifora i Andy’ego Warhola, do wiejskiego poety Stanisława Bojarczuka, do fotografa Pietro Marubiego i włoskiego pisarza Tiziano Terzaniego.
     Jest tu tekst zatytułowany „9,99” o brzydocie Zakopanego i zakopianki, cytowany już przeze mnie w tekście „Stasiuk jedzie zakopianką”, jak również inny tekst o polskiej brzydocie – „Badziew z betonu”. A tuż obok piękne obrazy, bo nikt tak jak Stasiuk nie potrafi dziś w polskiej literaturze opisywać krajobrazu, widoku, przyrody („Marzec”, „Maj”, „Wrzesień”, „Wysoko. Pusto. Słono”, „Dzikie”, „Drapieżne”).
     Część z tych czterdziestu siedmiu tekstów jest już znana polskiemu czytelnikowi, pochodzą bowiem z łamów internetowego pisma „Dwutygodnik.com” i „Tygodnika Powszechnego”, których to pism jest autor regularnym felietonistą. Ale większość tekstów była opublikowana po raz pierwszy we włoskim „L’Espresso” i innych trudno dostępnych miejscach.
     Nieprzypadkowo chyba Andrzej Stasiuk od dawna nie napisał tak zwanej czystej beletrystyki, ostatnia jego klasyczna powieść to „Taksim” z roku 2009. A potem „Dziennik pisany później” z przejmującą, elegijną trzecią jego częścią oraz niedoceniony chyba wystarczająco „Grochów” – cztery przejmujące opowieści o śmierci.
     To odejście od czystej fabuły znajduje swoje mocne dopowiedzenie w najważniejszym – moim zdaniem – tekście tej książki zatytułowanym „Z daleka”. Stasiuk po raz pierwszy chyba tak bardzo otwiera się przed swoim czytelnikiem. Tak wprost i bez cudzysłowu. Powiada:   „Jestem pisarzem i opowiadam historie. Staram się w nich zawierać jak najwięcej życia. Nie w banalnym sensie fabuły, ruchu, zmiany, obserwacji społecznych czy psychologicznych, ale w sensie osobistego doświadczenia. Życiem jest dla mnie spotkanie umysłu, zmysłów, wrażliwości, pamięci ze światem. Spotkanie tożsamości z rzeczywistością. Po prostu doświadczenie. Zawsze chciałem, by doświadczenie przenikało moją opowieść. Cud doświadczenia. Piękny i tragiczny cud zarazem, ponieważ drugiej szansy raczej nie będzie. Nie będzie innego świata. Patrząc, pisząc i żyjąc, miałem wstrząsające, okrutne, a zarazem heroiczne poczucie, że wszystko zdarza się tylko raz, trwa tyle, ile trwa i na zawsze odchodzi. Na zawsze. Każda sekunda, każde mgnienie, każdy gest, każdy obraz. (…) To w swoim pisaniu zawsze chciałem robić: oddalać śmierć ludzi, zdarzeń i rzeczy, wiedząc, że nadejdzie. Oddalać śmierć świata. Wsuwać swoje historie niczym przezrocza pomiędzy to, co było, a to, co będzie. Albo jak zestawy soczewek, które jedno przybliżają, a drugie oddalają. Nigdy nie chciałem oszukać śmierci. Chciałem tylko, by życie zyskiwało na intensywności. Żeby było podwójne, potrójne, zwielokrotnione dzięki opowieści. Śmierć jest Wielką Panią. Tylko dzięki niej ożyją w nas pragnienia. (…) Dlatego piszę o życiu, czujnie i z szacunkiem zerkając w stronę śmierci. Gdyby nie ona, milczałbym i zajął się pomnażaniem rzeczy i zdarzeń zamiast pomnażaniem opowieści.”
     Pięknie trafiła ta książka w swój czas. Niby na krakowskie Targi Książki, a tak naprawdę to na Wszystkich Świętych.

Andrzej Stasiuk, Nie ma ekspresów przy żółtych drogach. Wydawnictwo Czarne, Wołowiec, 2013, ss. 170.