Pod ostatnim moim tekstem o „Morfinie” Szczepana Twardocha, poza rzeczową miejscami dyskusją pojawiły się wręcz zamówienia na kolejne teksty o książkach. Cieszy mnie to niezmiernie, nie wszystkie jestem w stanie spełnić, no i nie od razu. Czasem coś doczytać trzeba, a potem jeszcze napisać coś z sensem. I to wszystko w tzw. czasie wolnym od zarabiania na codzienny chleb i wino. Jeden z czytelników prosił o teksty o „Sklepie potrzeb kulturalnych” Antoniego Kroha i „Spiskach” Wojciecha Kuczoka. O „Sklepie” będzie wkrótce i będzie to rodzaj niespodzianki (mam nadzieję miłej) dla Czytelników. O „Spiskach” warto by, choć to książka sprzed trzech lat. Mam za to tekst o nowszej (nie najnowszej) książce Kuczoka, tekst, który już – w innej wszakże formie – pojawił się w papierowym TP. Ale ponieważ nie wszyscy czytają wersję papierową – proszę bardzo.

     Wojciech Kuczok to w Polsce bez wątpienia najlepszy pisarz wśród speleologów i zarazem najlepszy grotołaz wśród pisarzy. Udowodnił to swoją książką z 2012 roku zatytułowaną „Poza światłem”. Pierwsza część książki poświęcona jest celnym obserwacjom, mini narracjom o otaczającym pisarza świecie, zawartym w czterech tekstach. Spośród nich

miniatura „Uciecby” dzięki językowej formule i litanijnej wręcz kadencji podobna mi się zdała do prozy Edwarda Stachury z pamiętnego opowiadania zatytułowanego „Się”. 

     Pisze Kuczok niemalże z czułością: „Może do Bukowiny mojej, i chłonąćby co świt z balkoniku inne widoki tych samych gór. Czasem jeno ich zarys we mgle widziećby, czasem wał chmur się przez nie przetaczający, czasem zaś cieki na skałach w słońcu błyszczące w powietrzu tak przejrzystym, że Bielskie zdają się na wyciągnięcie ręki. Wyciągnąćby rękę do tego widoku, w którym dzieciństwo moje jest zapisane i młodość rodziców, popaśćby w rzewność. Zacząćby schodzić polami do potoka, wejśćby do niego, postać, aż woda odbierze czucie w nogach, wpaśćby w nurt wartki, twarzą w kamienie śliskie, dennie chybotliwe”. Passus ten kończy część pierwszą książki i zgrabnie wprowadza w część drugą – poświęconą górom i jaskiniom. 

     Mamy tu teksty poświęcone tatrzańskim stawom, wejściu na Mont Blanc, wędrówkom w Karpatach Wschodnich i wizycie w transylwańskiej kopalni soli, w której echo rozbrzmiewa jak nigdzie indziej. A wprowadzający akapit tego ostatniego opowiadania ma sensualną gęstość prozy Andrzeja Stasiuka. Nie brak w tej książce antropologicznej wręcz refleksji nad fenomenem eksploracji podziemi. Jaskinie są dla Kuczoka przestrzenią samotności, zatrzymania czasu, ostatnią nieznaną ziemią na naszej planecie. Brud wyniesiony z podziemi na kombinezonie jest czystym brudem, a „pokonywanie zacisku jest oczywistą metaforą narodzin”. 

     W bodaj kluczowym tekście tej książki – zatytułowanym „Teksty natury” – pisarz-grotołaz zestawia wprost twórczy akt jakim jest pisanie z innym odkrywczym aktem, jakim jest eksploracja nieznanych jaskiń. „Jaskinie są tekstami natury. Penetrując te znane, czytam pismo Ziemi. Odkrywając nowe, zbliżam się do aktu stworzenia. Stąpam po dziewiczym terenie – tak dla moich książek, jak i dla „moich” jaskiń jestem pierwszym gościem w historii świata. (…)  Zarówno nieodkryte jaskinie, jak nienapisane książki już przecież istnieją jako potencjalność, muszę tylko po nie sięgnąć w akcie twórczego wysiłku. Kiedy piszę, nie wiem, dokąd mnie zawiodą meandry fabuł; kiedy „rzeźbię” w skale, nie mam pojęcia o układzie korytarzy i sal, które na mnie czekają. (…) Żywotność tekstu kultury jest nieprzewidywalna, on się dopiero zaczyna mierzyć z czasem. Kiedy odkrywam jaskinię, wiem, że ocieram się o wieczność: w wymiarze religijnym udostępniam światu to, co stworzone przez Boga, w ujęciu świeckim dreszcz nie jest mniejszy, wszak wykradam ziemi tajemnice, które trwały w ukryciu od zarania dziejów. Niosę ciemność”. 

     Pisze też otwarcie o przeżyciach traumatycznych i własnych lękach. O doświadczeniu ciemności, kiedy w jaskini zgasła mu jedyna latarka, o hipotermii, o strachu przed niedźwiedziem i burzą, o swoim lęku wysokości, aerofobii i arachnofobii. I jest – wydaje się być – w tym zdumiewająco szczery. 

     Książkę zamyka „Szczegółowa kronika moich odkryć jaskiniowych”. A ma autor na koncie w sumie ponad dwa kilometry nieznanych wcześniej korytarzy i sal jaskiniowych oraz kilka odkrytych jaskiń. Są wśród nich Jaskinia Dująca w Beskidzie Śląskim, Jaskinia Twarda, Jaskinia w Hucisku, Jaskinia Drwala i Niedźwiedzia Górna na Jurze oraz Jaskinia Dolomitowa na Wyżynie Śląskiej. W Tatrach Jaskinia Harda, dolne piętro Jaskini Lodowej Małołąckiej, a także nowe partie w Jaskini Poszukiwaczy Skarbów w Wąwozie Kraków. 

     Wiadomo było, że Kuczok od ponad dwudziestu lat chodzi po jaskiniach, ale teraz wiemy więcej o jego grotołażeniu i stosunku do gór. „Poza światłem” nie ma tej fabularnej mocy jaką miały „Spiski”, ani głębi wyrazu powieści „Gnój”, ale stanowi istotne uzupełnienie jego dotychczasowej twórczości. Autor wydaje się przesuwać cywilizację nieco na peryferia własnych zainteresowań, a przyrodę lokować jeszcze bliżej centrum swojej refleksji. 

     Czemu, kiedy nie pisze, chodzi po jaskiniach? W końcu nie jest to powszechny wśród pisarzy sposób spędzania wolnego czasu. Mówi o tym wprost w tekście „Chichot kropel”: „… nade wszystko chodzi o tę niedostępną gdzie indziej dziewiczość. Globalna wioska nam się zacieśnia, wszystkie peryferia już poznaliśmy, nawet jeśli pozostały niezdobyte szczyty, wiemy z fotografii, jak wyglądają, a w ostateczności możemy na nie napluć ze śmigłowców. Tylko pod ziemią kryją się wciąż setki kilometrów terra incognita. W świeżo odkrytych partiach powtarzam gest Neila Armstronga. Tu nigdy nie było człowieka, nienaruszona przez miliony lat glina przyjmuje ślad mojej stopy". 

Wojciech Kuczok, Poza światłem. Wydawnictwo W.A.B., Warszawa, 2012, ss. 151.