Nadzwyczajne emocje wzbudziła reklama filmowa, w której Giewont pozbawiony został krzyża. Oświadczenia wydają politycy, twórcy i burmistrz naszego miasta. I tu na stronie 24tp.pl pod stosowną informacją (ponad dwanaście tysięcy wejść) w ciągu doby zebrało się ponad czterdzieści komentarzy powołujących się na tożsamość lokalną, religijną i narodową, ale mieszających porządki poznawcze. W końcu krzyż to symbol – co do tego chyba zgoda. Symbol chrześcijaństwa, symbol męki i zmartwychwstania Chrystusa. Ale symbol. A w przypadku symbolu trzeba oddzielić to co znaczące, od tego co znaczone, oddzielić materialny znak (przedmiot) od tego co znak ów przedstawia (idea). To kwestie rudymentarne.

::attachment{"type":"gallery", "template":"thumb3", "item_id":"25007"}

     Przypomina mi się w tej chwili plakat jaki przygotował onegdaj na Międzynarodowy Festiwal Folkloru Ziem Górskich znany zakopiański artysta Marek Szala. Dwanaście lat temu władze miasta zabroniły rozklejenia tamtego plakatu, został on przeznaczony na makulaturę. Ot tak, cenzura w wolnej Polsce. Projekt ten, moim zdaniem świetny, zachował się w moich zbiorach i zamieszczam go tu, żeby PT Czytelnicy mogli go sobie przypomnieć. Skandalem było rzekomo to, że w wizji artysty krzyż na szczycie Giewontu zastąpiła góralska ciupaga. 

     Chcę jasno zadeklarować – nie jestem przeciwnikiem krzyża na Giewoncie, ani krzyża w ogóle. Ale jestem przeciwnikiem ciasnego myślenia i ograniczania swobód artystycznej wypowiedzi. Dla tych co mówią, że krzyż na Giewoncie zawsze był, zamieszczam piękne zdjęcie Awita Szuberta, na którym widać już wioskę Zakopane, a krzyża na Giewoncie brak. Rok 1896. Tatry liczą miliony lat, Zakopane ma lat czterysta, a krzyż na Giewoncie nieco ponad sto. Krzyż nie był tam od zawsze, pojawił się w określonym momencie historycznym. A Giewont był „od zawsze”. 

     Niewiele jest gór wpisanych tak trwale w świadomość zbiorową Polaków. Już w 1886 roku, kiedy jeszcze nikomu nie śniło się o krzyżu na wierzchołku, pisał w swoim popularnym przewodniku Walery Eljasz: „Najwięcej wpada w oczy przybyłemu do Zakopanego – Giewont, olbrzymia turnia, przepaścistą ścianą zwróconą ku wsi, z poszczerbionym grzbietem. W fantastycznych kształtach przedstawia się Giewont każdemu imponująco, jakby ojciec Zakopanego, ulubieniec ludu u stóp jego zamieszkałego, kochanek gości bawiących przez lato w jego dziedzinie. On wyrocznią w meteorologii, on kompasem dla górali w oznaczaniu południa, znają go wszyscy, pamiętają jego imię, rysują, malują go, opiewają – Giewont ciągle na ustach. Każdy się wybiera na jego czub – skoro tylko stanie w Zakopanem”. 

     Kiedy w 1901 roku na szczycie pojawił się krzyż, budził nie tylko podziw i zachwyt. Nie brak było także głosów krytycznych. Jeszcze przed postawieniem krzyża na szczycie „Przegląd Zakopiański” pisał: „Mówiąc o tem, co obecnie dzieje się w Tatrach, nie można pominąć milczeniem jednego jeszcze bardzo charakterystycznego faktu. Stary Giewont, rycerz-olbrzym w odwiecznym śnie skamieniały, otrzyma krzyż… na nosie. Dumny czysty profil wpatrzonego w niebo tytana, potężnemi liniami załamów skalnych widniejący na tle błękitu, zostanie ozdobiony nikłem w porównaniu z jego ogromem, małem, drobnem, słabem wobec niego godłem Chrystusowem (…) Grono parafian zakopiańskich tym krzyżem na Giewoncie postawi pomnik nie tryumfu wiary nad światem, bo go tam prawie widać nie będzie, ale chyba tylko własnej swojej pysze.” 

     W znanym z pierwszego rocznika „Wierchów” satyrycznym teście „Jak upiększyć Tatry?” ukryci pod pseudonimem „Miłośnik gór” Jan Gwalbert Pawlikowski wraz z synem Janem i synową Marią napisali: „Któż z nas, patrząc w piękny słoneczny dzień na nasze cudne Tatry, mieniące się w słońcu jak diamenty, nie odczuł żałosnej nagości innych szczytów w porównaniu z Giewontem? – Niby nic – mały i nikły z oddali krzyżyk – a przecież zdobi górę, podnosi jej urok, niczem klejnot na piersi dziewczęcia (...) Nasuwa się myśl, że gdyby nie wojna i odwrócenie uwagi patriotów w inną stronę, byłaby może już na każdym szczycie drobna jakaś pamiątka, świadcząca że był tu człowiek myślący i czujący. – Wojna to przeszkodziła pracy kulturalnej, projektom świetnym i szerokim – ona to, powtarzam i braki w skarbie Państwa są przyczyną tej zazdrości, z którą góry patrzą na Giewont”. 

     Pawlikowski – polski patriota, katolik i endek – nie krył swej niechęci do faktu postawienia krzyża na Giewoncie jak i jego fizycznej formy, pisząc dalej: „Tak zwany „krzyż” na Giewoncie, jakkolwiek ma u góry krzyżową poprzeczkę, w niczem zresztą krzyża nie przypomina, nie ma też zapewne nikogo, kto by się kiedykolwiek pod nim modlił. Większe już podobieństwo ma do wiatraka amerykańskiego, albo do pomniejszonej wieży Eifel. Z tego widać, że inicjatorem kierowały względy wyłącznie estetyczne i celu też w zupełności dopiął”. 

     Z kolei drugi syn Jana Gwalberta, Michał Pawlikowski, napisał: „Nad Zakopanem ‘letnią stolicą Polski’ panuje piękny masyw Giewontu podobny, jak zauważyła czysto literacka fantazja, do leżącego rycerza. W dodatku źle w tym miejscu wyrażona pobożność, na jego szczycie umieściła dwudziestometrowy, z dala widoczny krzyż. O ileż – dla mnie przynajmniej – piękniejsze stają się ściany tej góry, kiedy potrafię strząsnąć z siebie wizję tego uprzykrzonego truposza z muchą na nosie!” Widać, że cała rodzina Pawlikowskich miała na ten temat wyrobione zdanie. 

     Kilkadziesiąt lat później Zofia i Witold Paryscy w swojej „Wielkiej Encyklopedii Tatrzańskiej” napisali: „Na samym wierzchołku Wielkiego Giewontu stoi wyniosły, z dala widoczny krzyż o szpetnej żelaznej konstrukcji kratowej, postawiony przez zakopiańskich parafian i ich proboszcza ks. Kazimierza Kaszelewskiego w 1901 na wzór mody panującej wówczas we Włoszech”. A najwybitniejszy znawca topografii Tatr Władysław Cywiński, w opublikowanej przewodnikowej monografii Giewontu skomentował: „Mania ‘ozdabiania’ górskich szczytów rzekomo świętymi obiektami jest niepojęta tak z punktu widzenia myślącego wierzącego jak i ateisty. Dla myślących wierzących wspaniałość dzieła Bożego przejawia się w cudach natury i jej poprawianie graniczy z bluźnierstwem. Niewierzący musi oceniać tego typu obiekty wyłącznie jako szpetny stos złomu. Ubocznym skutkiem obecności tego olbrzymiego krzyża są coroczne doń pielgrzymki i rozdeptywanie Tatr przez tłumy nie mające nic wspólnego ani z turystyką, ani z podziwem dla przyrody, ani z głęboką religijną kontemplacją”. 

     Na marginesie tylko wspomnę inne pomysły dalszego cywilizowania Śpiącego Rycerza. Po śmierci Marszałka Józefa Piłsudskiego w profilu górującej nad Zakopanem sylwetki Giewontu zaczęto się dopatrywać podobieństwa do profilu Piłsudskiego. Ponoć znany w okresie międzywojennym rzeźbiarz Stanisław Szukalski, miał zamiar technikami rzeźbiarskimi upodobnić Giewont do profilu Marszałka. W 1926 roku pojawił się pomysł oświetlenia krzyża na Giewoncie żarówkami elektrycznymi, do którego – zapewne nieświadomie – powrócił w roku 2009 słynny skądinąd podhalański senator Tadeusz Skorupa. 

     Po z górą stu latach istnienia krzyż na Giewoncie został wpisany do rejestru zabytków i nikt rozsądny nie proponuje żeby go zdjąć, zmienić, czy przestawić. Ale nasza tatrzańska „czarodziejska góra” przez te lata w naturalny sposób weszła w obieg kultury masowej. W relacjach prasowych i mowie potocznej sztampowo wyrażenie „w Zakopanem” zastępuje się słowami „pod Giewontem”. Było czasopismo o tytule „Giewont”, jest kino „Giewont”, były papierosy „Giewonty”, był hotel „Giewont” i statek „Giewont”. Od czerwca 1997 roku Giewont jest wpisany w herb Zakopanego. A skoro symbol ten wszedł w obieg kultury masowej to trzeba się przyzwyczaić, że będzie używany, stosowany, przerabiany i kształtowany na wiele sposobów. Także wymazywany. To rodzaj artystycznego, tak czy inaczej umotywowanego gestu. Nic więcej. Więc może mniej lamentów i załamywania rąk, że z tego powodu umiera w Zakopanem chrześcijańska cywilizacja. 

     Na deser jeszcze jedno zniknięcie krzyża z Giewontu, radykalne i nieodwracalne. Na szczęście jedynie literackie. Ostatni rozdział książki Wojciecha Kuczoka „Spiski” jest zatytułowany „1999-2000. Odkrzyżowanie”. Oto stosowny fragment. 

     „Schodziliśmy z halnym, czasem na czworakach, bo wiał zbyt silnie, żeby się utrzymać w pionie. Błyskawicznie topniał śnieg w dolinie i na zboczach; zapadaliśmy się w mokrej brei z każdym krokiem, brocząc w resztkach zimy, którymi spluwały zbocza. Z polany małołąckiej spojrzałem na Giewont doświetlony popołudniowym słońcem i musiałem usiąść. 

     – Cytzu, czy ty widzisz to, co ja? 

     – Widzę już od jakiegoś czasu, ale nie chciałem ci mówić. Myślałem, że mam haluny ze zmęczenia. 

     Profil Śpiącego Rycerza wyciosany przed wiekami ręką Stwórcy był czystszy i zdrowszy, niż go kiedykolwiek widziałem, bo nie wystawał mu już z gęby termometr. Na szczycie nie było krzyża. 

     Kiedy dzwoniłem z zakopiańskiej poczty do ojca, tłum na Krupówkach gapił się w jeden punkt, do lunety z widokiem na Giewont ustawiały się monstrualne kolejki, górale wieszczyli koniec świata, a przyjezdni mądrale tłumaczyli zniknięcie krzyża spóźnionym efektem pluskwy milenijnej. 

     – Tato, czy to ty? 

     – A jak myślisz? 

     – Gdzieście go ukryli? 

     – Och, nigdzie. Panowie złomiarze poradzili sobie z nim na miejscu. Pocięli go na kawałki i zawieźli do skupu. Cieszyli się jak dzieci, mówili, że nigdy dotąd nie mieli takiego urobku.

     – Ojciec… nie przypuszczałem, że kiedyś będę mógł to szczerze powiedzieć: jesteś moim ulubionym artystą.

     – To miłe, co mówisz, chłopcze. Ale pamiętaj, że czas Wielkiej Korekty nie minął, nawet jeśli przeżywa dzisiaj swoiste apogeum.”