W ubiegłym tygodniu bez rozgłosu, wernisażu i wręczania kwiatów otwarta została w Parku Miejskim w Zakopanem wystawa plenerowa zatytułowana „Zakopane w obliczu Wielkiej Wojny”. Wystawa – która ma charakter popularyzatorski i edukacyjny – przygotowana została oczywiście z okazji setnej rocznicy wybuchu pierwszej wojny światowej, przez fundację „Zakopiańczycy. W poszukiwaniu tożsamości” przy współpracy Muzeum Tatrzańskiego i wsparciu Urzędu Miasta Zakopanego. Autorami wystawy są Piotr Mazik, Kuba Szpilka i wyżej podpisany, a opracowanie graficzne jest autorstwa Staszka Berbeki. Oto merytoryczne wprowadzenie do wystawy, które – mam nadzieję – zachęci P.T. Czytelników do obejrzenia i rozmowy na jej temat. W imieniu autorów – zapraszam.

::attachment{"type":"gallery", "template":"thumb3", "item_id":"25342"}

     28 lipca minęło sto lat od wybuchu I wojny światowej. To straszne wydarzenie, ponad cztery lata trwająca rzeź, fundamentalnie odmieniło rzeczywistość. Politycznie, cywilizacyjnie, kulturowo zamknął się XIX wiek, a wraz z nim zgasła oczywistość wiary w stabilność, postęp, rozwój, humanitaryzm. Rozpoczął się gwałtowny, burzliwy, pełen ekstremalnych doświadczeń i przeżyć wiek XX. Pojawiła się nowa Europa, odrodzona Polska, a w niej nowe Zakopane. W zakopiańskiej historii dwie pierwsze dekady nowego stulecia są absolutnie niezwykłe. 

     Ta przestrzeń pod Tatrami jest wówczas jednym z najistotniejszych punktów na mapie polskiego duchowego życia. Z młodopolską ekspresją nazywano ją „Polskimi Atenami”, ba Tadeusz Miciński w powieści „Nietota. Księga tajemna Tatr” przyrówna Zakopane do miejsca tak uświęconego jak Jeruzalem. Pod Giewontem bywali wówczas wszyscy ważni Polacy. Józef Piłsudski i Roman Dmowski, Stanisław Baliński i Bolesław Limanowski, dr Kazimierz Dłuski i Jan Gwalbert Pawlikowski, socjaliści i narodowcy, politycy i konspiratorzy. Uznani twórcy o oczywistym dorobku: Henryk Sienkiewicz, Stefan Żeromski, Jan Kasprowicz, Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Stanisław Witkiewicz, Ignacy Jan Paderewski, Mieczysław Karłowicz, a obok nich ci, których dzieło zaczyna się dopiero tworzyć: Witkacy, Leon Chwistek, Karol Szymanowski, Bronisław Malinowski. 

     Na sezon letni przybywają akademicy, ziemianie, ludzie interesu, ale też młodzi szukający w Tatrach mocnego, prawdziwego życia. Takiego środowiska, takiego poziomu rozmów istotnych, takiego entuzjazmu i poświęcenia dla dobra wspólnego, Polski, rozumnego ułożenia społecznych stosunków, mądrej relacji z Naturą nigdy już potem tutaj nie będzie. Także i dla tej aury, dla jej pozytywnego, uzdrawiającego oddziaływania bywało się w Zakopanem. 

     Wojna i jej rezultaty cieniem położą się na tym pięknym istnieniu. Za symboliczny jego kres uznać można pogrzeb Stanisława Witkiewicza – wrzesień 1916 r. – jednego z najważniejszych animatorów zakopiańskiego gwiezdnego czasu. Na jego mogile zostaje złożony wieniec od brygadiera Piłsudskiego, dowódcy Legionów, w których walczy kwiat zakopiańskiej młodzieży. Ona jest z tamtej aury, z tamtego ducha. Tak jak młodsi od nich skauci szykowani przez Małkowskich do służby dla Rzeczpospolitej. Jeszcze tylko łabędzi śpiew, symboliczny ostatni wzlot tego niezwykłego społeczeństwa – Rzeczpospolita Zakopiańska. 

     13 października 1918 roku w siedzibie „Sokoła” zgromadzenie obywateli Zakopanego przyjmuje deklarację niepodległości od władz w Wiedniu, a 30 października ogłoszono powstanie Rzeczpospolitej Zakopiańskiej. Na czele tej pierwszej formy polskiej państwowości staje Stefan Żeromski, a na jego zastępców, w prawdziwym porozumieniu ponad podziałami, wybrano Mariusza Zaruskiego (legionista, piłsudczyk), Wincentego Szymborskiego (związany z Władysławem Zamoyskim reprezentant endecji), Jana Pawlicę (przedstawiciel górali). 2 listopada w trakcie wielkiego wiecu na zakopiańskim rynku władze i służby Rzeczpospolitej zostają uroczyście zaprzysiężone. Politycznie zdarzenia te nie mają żadnego znaczenia, ale budować będą legendę miejsca i jego szczególny wizerunek w oczach powstającej właśnie II Rzeczpospolitej. Nie był to zatem pusty, teatralny gest, lecz czyn ludzi roztropnych i znaczną wyobraźnią obdarzonych, twórczych Zakopiańczyków. 16 listopada Rzeczpospolita Zakopiańska kończy swoje istnienie oddając się pod jurysdykcję centralnych władz w Warszawie. Tracą się bezpowrotnie „Tatrzańskie Ateny”. 

     Wielcy, ważni i twórczy przenoszą się do naturalnych centrów wolnej już Polski, stygnie żar dyskusji, słabnie intelektualna gorączka. Zostają narty, dansing i brydż, modny kurort, zimowa stolica. Aż tyle i tylko tyle. I coraz mniej zrozumiałe wspomnienie o innym Zakopanem i o innych Zakopiańczykach, o pięknym świecie sprzed I wojny. 

„Zakopane w obliczu Wielkiej Wojny”. Wystawa plenerowa w Parku Miejskim w Zakopanem. Fundacja „Zakopiańczycy. W poszukiwaniu tożsamości”, Muzeum Tatrzańskie i Urząd Miasta Zakopanego. Opracowanie: Piotr Mazik, Kuba Szpilka i Maciej Krupa, oprawa graficzna: Staszek Berbeka. Wystawa będzie czynna do 31 grudnia 2014 roku.