To nie jest hasło dla Zakopanego, bo tu zawsze chcemy mieć więcej, budować wyżej, szerzej i "na bogato", tak, by strumień dudków szybciej zapełniał bankowe konta, a sąsiad pękał z zazdrości.

::attachment{"type":"gallery", "template":"thumb3", "item_id":"112898"}

Sala im. Borysa Wigilewa wypełniła się błyskawicznie. Kolejni wchodzący na spotkanie zajmowali już miejsca stojące. Najwyraźniej organizatorzy wernisażu zbyt uwierzyli w hasło "Mniej znaczy więcej". Nawet wąski korytarz zaczął wypełniać się coraz szczelniej. 

Jacek Kłak, szef podhalańskiego oddziału SARP - Stowarzyszenia Architektów Polskich, przywitał wszystkich tak licznie przybyłych na spotkanie poświęcone zakopiańskiej architekturze modernistycznej. 

Jak zaznaczył prowadzący spotkanie Piotr Mazik - modernizm wymaga dopieszczenia, bo styl ten jest w Zakopanem kapitalny, ale całkowicie został zdominowany przez styl regionalny.

W zakopiańskiej siedzibie Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej na Równi Krupowej odbył się wernisaż wystawy "Mniej znaczy więcej, czyli niewidzialna architektura Zakopanego". Wystawę, która prezentowana jest w parku miejskim oraz w Willi "Koliba", zorganizował krakowski oddział SARP - Stowarzyszenia Architektów Polskich oraz Muzeum Tatrzańskie.

Nie sama architektura

"Mniej znaczy więcej" - to słowa, które powiedział doskonały architekt Ludwig Mies van der Rohe i do nich dostosował swe projekty będące dziś wyznacznikiem modernizmu. Proste, wkomponowane w otoczenie funkcjonalne bryły, które nie ingerują w przestrzeń, lecz dopełniają otaczającą je naturę.

- Ale modernizm znany był dużo wcześniej, bo to styl nie tylko w architekturze. Pojawia się w chwili ważnych przemian. Począwszy od wydarzeń takich jak schizma, gdy kościół dzieli się na dwa obrządki - wschodni i zachodni. Już możemy mówić o modernizmie - podkreślał Piotr Mazik, otwierając niecodzienną wystawę. 

W trakcie wykładu prezentował liczne, choć zapomniane przykłady doskonałego modernizmu, które dziś przetrwały w Zakopanem. To obiekty w Centralnym Ośrodku Sportu, Centrum Edukacji Przyrodniczej Tatrzańskiego Parku Narodowego, willa "Palace", "Wierchy", budynek urzędu miasta, hotel "Helios", Dom Handlowy "Granit", dolna stacja kolejki na Kasprowy Wierch, stacja górna i przesiadkowa na Myślenickich Turniach czy sztandarowy przykład architektury modernistycznej - budynek IMGW na Równi Krupowej. A także budynki willowe, takie jak "Sosnów", willa Sendzimirów przy ul. Orkana czy willa Janickich na Bystrem.

- "Mniej" - to nie jest hasło dla Zakopanego. W żadnej mierze. U nas nigdy mniej nie znaczyło więcej. To miasto przeciw temu hasłu. Miasto zawsze kapitalistyczne, zawsze nastawione na zysk - dodał Piotr Mazik.

Bardziej niż sama architektura modernistyczna interesują go przyczyny jej pojawienia się pod Giewontem. Przez ostatnie dwa lata w Muzeum Tatrzańskim brał udział w projekcie badawczym "W stronę Nowego Zakopanego". Odpowiadał za publiczną rozmowę z architektami.-  Bardzo się starałem, żeby zadać im pytanie o modernizm. W tym, co mówili, nie było ani miłości, ani nienawiści do tej architektury. Jesteśmy bezradni wobec tego stylu - stwierdził prowadzący spotkanie. 

Medycyna, sport, polityka

W historii kultury europejskiej modernizmów można wskazać bardzo dużo. Począwszy od wspomnianej schizmy w kościele z roku 1052. - Następuje modernizacja kościelnej instytucji. Albo XVI wiek, reformacja i kontrreformacja. Gigantyczna modernizacja, która ma wpływ na architekturę. Kto był w Rzymie, wie, że to kontrrefomistyczne miasto. Te wszystkie bazyliki to modernizm w architekturze. Następnie rewolucja francuska, kolejno rewolucja przemysłowa - wyliczał Piotr Mazik.

W jego opinii ruch pojawia się i znika. "Nasz modernizm" podobnie - ma początek w połowie XIX wieku i zanika w latach 70. ubiegłego wieku. A wszystkie te modernizmy łączy fakt, że są szerokim ruchem. Wiąże się ze zmianami społecznymi, zmianami ustrojów politycznych, ruchami ogromnych mas społecznych.

- U nas to był postęp i ogólny dostęp do medycyny. Przykładowo znany dobrze budynek "Rialto". Zbudowany jako drewniany dom sanatoryjny. Został otynkowany nie ze względów estetycznych, tylko ze względów bezpieczeństwa. Sanatorium musi być dezynfekowane. Czyli higiena i bezpieczeństwo - podkreślił Piotr Mazik.

Na slajdach prezentował kolejne wiekowe, duże budynki na zboczu Gubałówki. Sanatorium nauczycielskie, szpital płucny, dawne sanatorium Odrodzenie. Ekspozycja słoneczna, duże tarasy, wielkie południowe okna - to początek modernizmu w Zakopanem.

Druga grupa budynków, mocno związanych z modernizmem, to budynki budowane dla potrzeb sportowców i ważnych wydarzeń sportowych. Dla kibiców i zawodników rywalizacja to czysty sport. Dla rządzących to polityka. Największe imprezy FIS to ekspozycja kraju na arenie międzynarodowej. Stąd w 1939 mamy w Zakopanem kolej na Kasprowy Wierch, na Gubałówkę.

Bogaci mieszkańcy też chcą budować nowocześnie. Powstają modernistyczne wille Sendzimirów na Orkana, willa Sosnów (dziś rozbudowana) na Goszczyńskiego, czy willa Janickich na Bystrem ze słonecznym, dziś zabudowanym tarasem i klatką schodową przypominającą kiosk okrętu podwodnego. Kolejny FIS - najbardziej modernistyczny rok 1962. Powstaje m.in. restauracja "Wierchy" (Krupówki), a na Równi Krupowej Polski Instytut Hydrometeorologiczny (oba autorstwa Jerzego Dajewskiego). Rośnie bar FIS przy dworcu kolejowym i bar Pod Smrekami przy drodze do Kuźnic, które zaprojektował Stanisław Tylka. Bardzo odważna siedziba Tatrzańskiego Parku Narodowego przy Rondzie Kuźnickim, liceum "Liliana" z pasowymi oknami, budynek urzędu miasta, hotel "Helios" na dolnej Równi Krupowej. 

Gotyk kontra klasycyzm

Jeden z cenniejszych obiektów - hala sportowa w Ośrodku Przygotowań Olimpijskich wyrasta w Centralnym Ośrodku Sportu.  Zaprojektował ją zespół pod kierunkiem profesora Andrzeja Skoczka z Politechniki Krakowskiej. Wśród projektantów był m.in. Stanisław Karpiel. Bryła z charakterystycznym siodłowym dachem do dziś zachwyca formą na tle pozostałych, przeciętnych realizacji obiektów sportowych w COS Zakopane. Dach w przekroju to rysunek odwróconej paraboli hiperbolicznej. Drugi obiekt w Polsce z takim dachem (autorstwa Arseniusza Romanowicza) postawiono w Warszawie. To Dworzec PKP Ochota. Kraj PRL prezentuje się na świecie jako kraj nowoczesny. 

Prowadzący spotkanie pytał, czy wybudowane w stylu modernizmu obserwatorium meteorologiczne na Kasprowym Wierchu mogłoby mieć kształt pięknego, zdobnego Domu pod Jedlami? - Bardzo kocham styl zakopiański, nie mam nic przeciw regionalizmowi, to jednak zobaczcie państwo sami, czy Dom pod Jedlami by tam pasował? Tylko ten budynek w stylu modernizmu wpisuje się w tatrzański krajobraz doskonale. Bo styl zakopiański to swoisty, pełen zdobień gotyk. A modernizm to czysta forma nawiązująca do porządku i klasycyzmu - porównał Piotr Mazik.

Zwrócił też uwagę, że modernizm pojawia się w momencie przełomu i wyciszenia. Spokoju społecznego. Na przykład - gdy kończy się wojna. - Natomiast u nas ostatnie 25-30 lat to moment kapitalistycznego ognia. Musimy stawiać jak najwięcej, na bogato. Mam nadzieję, że teraz nastąpi moment i miejsce dla modernizmu - podsumował prowadzący. 

Po wykładzie publiczność miała też okazję do zwiedzenia stacji meteorologicznej od piwnic po zewnętrzne tarasy.

Rafał Gratkowski