Żeby w chałupie było ciepło, zimą trzeba było dorzucać do pieca już od piątej rano, a przez kolejne mroźne miesiące węgiel palił się w kotłowni tona za toną.

Pobudka przed piątą rano. Drewno na rozpałkę już porąbane w szczapy wczoraj wieczorem. Trzeba się ciepło ubrać. Szybkie ładowanie węgla do wiader. Łopata za łopatą dorzucanie do kotła w piwnicy. Kolejne wiadro trzeba zanieść do kuchni. Żeby na kuchennej płycie zagotować wodę na herbatę. Podgrzać mleko. Nieustanny kaszel. To przez wdychany drobny pył ze zbrylonego węgla. Bo przecież nikt o zdrowych zmysłach nie chodzi do kotłowni w maseczce. Zresztą kto trzydzieści lat temu słyszał o jakiś maseczkach? Poznamy je dopiero w pandemii.

Wracamy do naszej góralskiej chałupy. Dzieci wysłane do szkoły, ale pod piecem trzeba wciąż palić. Żona nastawiła już garnki. Musi ugotować zupę, przyszykować mięso na obiad. A potem dorzucić węgla do przygasającego pieca w kotłowni. Wpadnie sąsiadka na kawę. Pod płytą węgiel pali się non stop. Dlatego w kuchni najprzyjemniej. Ale w palenisko dorzucać trzeba stale "czarnego złota". Albo drewna, które spala się dużo szybciej. I tak do wieczora. A jutro kolejny, mroźny dzień. 

- Zimą paliło się tony węgla, tona za toną, dzień w dzień, żeby było ciepło. Latem też, żeby była ciepła woda do kąpieli, żeby obiad przyszykować, powietrze to było takie, że w sezonie widzieliśmy, czym się oddycha. Teraz to mamy raj, bez porównania - mówi Jan Antoł, góral z Bańskiej Niżnej, społecznik, wielki zwolennik energii geotermalnej i jeden z pierwszych gazdów, którzy za namową Stanisława Ślimaka, ówczesnego wójta gminy Szaflary, przystąpili do projektu, i dał podpiąć swe gospodarstwo do nowo budowanej sieci ciepłowniczej.

Diabli wodę grzeją

Jan Antoł dźwiga już 87. krzyżyk na karku. Urodził się w 1936 roku. Mimo upływu lat, wciąż doskonale pamięta początki rozwoju geotermii na Podhalu. Pierwsze spotkania wiejskie z wójtem Stanisławem Ślimakiem, długie rozmowy z ekipą profesora Juliana Sokołowskiego, odkrywcy polskiej geotermii i światowej sławy geologa. Budowę pierwszego odwiertu. I pierwsze przyłącza. Byłem świadkiem, jak wytrysnęła pierwsza woda geotermalna, jeszcze nie taka gorąca. - Marzyliśmy, żeby kiedyś wykorzystać ją w basenach termalnych, żeby móc zimą pływać w takim basenie na Równi Krupowej - wspomina Jan Antoł.

W jego rodzimej Bańskiej Niżnej powstał odwiert, z którego wytrysnął bardzo wysoki słup gorącej wody. Zrobiono drugi odwiert, odległy o niecałe dwa kilometry i rurą wtłaczano do ziemi gorącą wodę. - Ręką można było sprawdzić, jak jest gorąca. Mówiło się wprost o perspektywie ogrzewania całego Podhala, o zlikwidowaniu niskiej emisji i kwaśnych deszczów, które powodują śmierć lasów - dodaje Jan Antoł.

Jako działacz społeczny i zwolennik wykorzystania energii geotermalnej, gdy tylko nadarzyła się okazja, został sekretarzem Społecznego Komitetu Uciepłowienia Bańskiej Niżnej. Z kilku powodów do eksperymentalnego odwiertu wybrano właśnie tę miejscowość. Przede wszystkim ze względów na budowę geologiczną, a także jej położenie. By sprawdzić, jak z tego miejsca uda się rozprowadzać wodę grzewczą do odbiorców. 

- Pamiętam, jak przed świętami wielkanocnymi w 1993 roku zwołano u nas w remizie zebranie. Przyszło wielu mieszkańców. Spotkanie trwało dobrych kilka godzin. Ludzie przystępowali do specjalnie założonej gminnej spółki z wkładem własnym w wysokości dziesięciu tysięcy złotych. To była równowartość dwóch dorodnych krów. We wrześniu ruszyły wykopy, a na Boże Narodzenie pierwsze sześć domów w przysiółku Topory było już ogrzewanych energią geotermalną - wspomina Jan Antoł.

Dodaje, że odbyła się wielka uroczystość, a po Mszy św. ksiądz kardynał Franciszek Macharski poświęcił całą instalację. - Kardynał podszedł do instalacji, dotknął ręką i powiedział, że taki gorąc, bo to diabli z piekła grzeją. A ja mu na to, że nie, księże kardynale, to tak bije gorące serce ziemi - uśmiecha się na wspomnienie Jan Antoł.

Dodaje, że te pierwsze urządzenia grzewcze zajmowały niemal całą łazienkę. Już w 1994 roku przeprowadzono główne wykopy i podłączono połowę wioski. To było ponad 90 domów. Kolejnego roku przyłączono resztę. - Z czasem doczekaliśmy się też basenu termalnego na granicy Szaflar i Bańskiej Niżnej - zaznacza nie bez dumy popularyzator geotermii z Bańskiej Niżnej.

Pierwsze cieplice

Zainteresowanie wykorzystaniem źródeł geotermalnych na Podhalu pojawiło się już w połowie XIX wieku. Dużym powodzeniem cieszyła się cieplica w Jaszczurówce koło Zakopanego. Średnia temperatura wody w otwartych basenach wynosiła 18 stopni. Do cieplic na Jaszczurówce uruchomiono pierwszą, regularną linię autobusową z Zakopanego. Rozgrywane były letnie i zimowe zawody pływackie. Niestety, po II wojnie światowej nieumiejętnie prowadzone prace przy nowym odwiercie na Jaszczurówce zniszczyły dopływ ciepłej wody. 

Za to w 1963 roku z otworu wiertniczego na zboczu Antałówki w Zakopanem, o głębokości trzech tysięcy metrów, uzyskano jeszcze cieplejszą wodę. Uruchomiono pierwszy basen kąpielowy. Dziś w tym miejscu powstał ośrodek rekreacyjny z prawdziwego zdarzenia, działają Termy Zakopiańskie. Jednak przełomowym rokiem dla polskiej geotermii był 1981, gdy wykonano odwiert Bańska IG-1. Pozwolił on na uruchomienie pierwszego w Polsce zakładu geotermalnego.

Prekursorem pozyskiwania energii z wnętrza Ziemi był Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią PAN. Doświadczalny Zakład Geotermalny PAN w Bańskiej Niżnej wybudowany został w latach 1989-1993. Produkcja ciepła opierała się na odwiertach Bańska IG-1 oraz Biały Dunajec PAN-1. Do geotermalnej sieci ciepłowniczej podłączono kilka pierwszych budynków. W 1994 roku uruchomiono pilotażową instalację ciepłowniczą. 

Obecnie producentem i dystrybutorem energii geotermalnej jest Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej Geotermia Podhalańska S.A. Spółka systematycznie przyłącza do systemu ciepłowniczego kolejnych odbiorców na terenie czterech gmin: Zakopanego, Poronina, Białego Dunajca i Szaflar. Dziś ma blisko 1,6 tysiąca odbiorców. - Mamy 1573 odbiorców ciepła. Dostarczamy ciepło do 1884 budynków na ternie czterech gmin - uściśla Robert Wójciak, wiceprezes Geotermii Podhalańskiej. 

Bez pociągów pełnych węgla

Z energii cieplnej ziemi korzysta obecnie 1118 budynków jednorodzinnych, 299 budynków wielorodzinnych, 168 budynków usługowych, 163 hoteli, pensjonatów i domów wypoczynkowych, 35 szkół, przedszkoli i sal gimnastycznych oraz 101 innych budynków.

- Niestety, nie mamy informacji na temat zużycia węgla na Podhalu przed powstaniem Geotermii Podhalańskiej, ale szacujemy, że w ciągu 30 lat naszej działalności nie przyjechało na Podhale oraz nie zostało spalone około 398 tysięcy ton węgła, to jest około 6638 sztuk 60-tonowych wagonów kolejowych - przypomina Robert Wójciak.

Tym samym udało się zredukować ponad 716 tysięcy ton CO2. Władze firmy podkreślają, że od roku 1994, kiedy powstała Geotermia Podhalańska, obserwowana jest poprawa jakości powietrza w Zakopanem. Potwierdzają to pomiary ze stacji GIOŚ w Zakopanem w zakresie redukcji np. SO2.

Malkontenci narzekają, że geotermia to nie w pełni "czysta energia". Po tym, jak gorąca woda dotrze z odwiertu z Bańskiej magistralą do Zakopanego, trzeba ją podgrzewać w miejskiej kotłowni przy pomocy spalanego gazu ziemnego. Jednak i w tym zakresie spółka poczyniła spore postępy.

- Dzięki rozwojowi w ostatnich latach infrastruktury służącej do produkcji ciepła, znacząco zmniejszył się udział gazu ziemnego i oleju opałowego w produkcji ciepła w Kotłowni Szczytowej na ul. Nowotarskiej, na rzecz większego udziału geotermii - zaznacza Robert Wójciak. Dodaje, że obecnie 98,96% produkcji ciepła pochodzi z geotermii, a tylko 1,04% z gazu lub oleju opałowego.

Mniej spalonego gazu i oleju

Tym większe nadzieje budzi prowadzony obecnie kolejny, najgłębszy na świecie odwiert geotermalny w Bańskiej. Geolodzy chcą osiągnąć siedmiokilometrową głębokość, by z tych pokładów czerpać gorącą wodę dla całego Podhala. Oby chętnych na geotermalne ogrzewanie i kąpiele było jak najwięcej. Wtedy bez wahania będzie można powiedzieć o wymiernych korzyściach ekologicznych i ekonomicznych. Tak dla lokalnej społeczności, jak i milionów turystów, którzy w sezonie letnim i zimowym odwiedzają nasz region. 

- Z własnego doświadczenia mogę potwierdzić, że wykorzystanie energii geotermalnej przynosi wiele korzyści - zaznacza Jan Antoł. - Na pierwszym miejscu postawiłbym ekologię, ale to również wygoda i bezpieczeństwo. Nie trzeba spalać węgla, a za tę cenę mamy przez cały czas dostęp do ciepłej wody użytkowej. No i zimą można włączyć ogrzewanie, kiedy jest taka potrzeba. Naprawdę do tej pory nic lepszego nikt na świecie jeszcze nie wymyślił. Wielkie uznanie dla profesora Sokołowskiego, a i dla wójta Ślimaka, że nie zamknął się na te nowatorskie, rewolucyjne pomysły i potrafił przekonać innych do działania. 

Jan Antoł chciałby jeszcze doczekać przyłączenia do geotermalnej sieci miasta Nowego Targu. Wtedy sukces ekologiczny, a i ekonomiczny byłby pełny. Powietrze w stolicy Podhala nie należy do najlepszych, alerty Polskiego Alarmu Smogowego wciąż biją na alarm, podając przekroczenia norm zanieczyszczeń w mieście.

- Ludzie z głupoty albo chciwości palą w piecu śmieciami. To potem w Nowym Targu trudno złapać oddech. Jakby geotermia ogrzewała miasta, to nareszcie można by było przejrzeć na oczy i swobodnie oddychać pełną piersią. Geotermia to bezpieczeństwo, wygoda i raj - powtarza Jan Antoł. 

Rafał Gratkowski