Wielu bohaterów tamtych strasznych dni pozostaje bezimiennych, zapomnianych. Dzięki pracy historyków, genealogów z Podhala i otwarciu archiwum w Wiedniu możemy dowiedzieć się coraz więcej o losach górali na frontach I wojny światowej.

::attachment{"type":"gallery", "template":"thumb3", "item_id":"124397"}

W Zakopanem, w pensjonacie Antałówka odbyło się w czwartek XVII Międzynarodowe Forum Górskie. Jego tematem była 110 rocznica wybuchu I wojny światowej w kontekście udziału w niej i w polskich legionach mieszkańców Podhala.

Na wstępie zespół Białodunajcanie zagrał i zaśpiewał kilka regionalnych utworów, ale także piosenkę "Wojenko wojenko", która nawiązywała do tematu Forum. - To temat wyjątkowy. Wracamy do historii, która nas zbudowała i cały czas umacnia - mówiła prowadząca Forum Zofia Kubiniec Stanuch.

Gdzie nasi przodkowie walczyli, gdzie ginęli

Gości przywitał starosta tatrzański Andrzej Skupień: - Bez wiedzy o przeszłości nie możemy budować przyszłości. Odświeżamy temat I wojny światowej. Otwarcie archiwum dotyczącego tamtych czasów w Wiedniu sprawiło, że możemy po latach pozyskać wiedzę dotyczącą tego, gdzie nasi przodkowie walczyli, gdzie zginęli. Wielu mieszkańców Podhala o tym nie wie - tłumaczył starosta Andrzej Skupień.

Pierwszym prelegentem był prof. Stanisław Hodorowicz, który mówił o tym, że wolność towarzyszyła człowiekowi od momentu, gdy pojawił się na Ziemi. - To słowo wolność to podglebie, na którym wyrósł zryw podhalańczyków. 110 lat od wybuchu I wojny światowej to szczególna pora, szczególny czas. Marzy mi się, aby poznać historie pradziadów, którzy byli wcielani do obcych armii i krzyczeli Polska, nie wiedząc często nawet jaka ta Polska ma być. Cały świat biegnie ku wolności. Człowiek od 100 tysięcy lat dąży do wolności w ramach cywilizacyjnego rozwoju. Dla wolności człowiek zrobi wszystko, nawet poświęci życie - zaznaczył prof. Hodorowicz.

Szli krzycząc Polska

Dla Podhala na tej drodze do wolności ważne było powstawanie organizacji krzewiących ducha patriotyzmu. Takimi organizacjami były założone pod koniec XIX wieku w Nowym Targu i Zakopanem towarzystwa gimnastyczne Sokół. 

- W 1912 odbył się w Chochołowie drugi Zjazd Podhalan. Tam podjęto decyzje, że trzeba zwiększyć trud pracy uświadamiania wolności, patriotyzmu i kształcenia orężnego. W 1913 powstała Gazeta Podhalańska. Na kolejny Zjazd Podhalan w Chochołowie w 1913 r. przyszło już 10 tysięcy osób - mówił prof. Hodorowicz. 

W maju 1913 roku w Nowym Targu zorganizowano uroczyste obchody rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 Maja, w których również wzięły udział tysiące osób i które były iskierką do powstania organizacji patriotycznych. Rok później okazało się, jak dobrze są one przygotowane do wybuchu I wojny światowej. - Dwa tysiące ochotników szło z Podhala do legionów, szli krzycząc Polska. Podhalanie zapisali się w legionach złotymi zgłoskami. Zadecydowało o tym przygotowanie, ale także to, że byli oni taką buntowniczą rasą, która brała udział w powstaniach, czyli "poruseństwach" i sporze o Morskie Oko. Ks. Józef Tischner powiedział kiedyś, że byłaby to wielka szkoda jakby naszego świata nie było, a jeszcze większa, gdyby nie było na nim gór i górali - stwierdził prof. Hodorowicz.

Pamiętajcie jednak o swoich przodkach, nie wstydźcie się tożsamości góralskiej

Maria Krzeptowska Jasinek z z pasji i zamiłowania genealog góralskich rodów podkreśliła, że bez przodków nie byłoby nas. - Bronili oni ojcowizny, bo to była dla nich ojczyzna - mówiła Maria Krzeptowska Jasinek.

Od 40 lat zajmuje się ona genealogią góralskich rodów, obecnie tych pochodzących z Witowa. 

- Zastanawiałam się kiedyś, dlaczego w archiwach nie ma odnotowanych zgonów mężczyzn urodzonych ok. 1880-1890 roku. Jak się okazało po otwarciu archiwum wiedeńskiego wielu z nich było wcielanych do armii austriackiej. Z bagnetem lądowali w okopie, a na froncie spotykali się z rodakami wcielonymi w rosyjskiej armii w tej strasznej wonie - stwierdziła Maria Krzeptowska Jasinek. 

Dodała, że nie ma publikacji na temat tych, którzy zginęli na frontach austriackim i włoskim. W Polsce znajduje się 970 grobów żołnierzy z I wojny światowej. Wiele tych grobów jest bezimiennych, zlokalizowanych chociażby w rejonie Gorlic i Biecza. 

- Nie ma wielu informacji o tych góralach, którzy polegli na frontach I wojny. Pamiętajcie jednak o swoich przodkach, nie wstydźcie się tożsamości góralskiej, miejcie szacunek do ziemi, ojcowizny, a więc naszej Ojczyzny - apelowała Maria Krzeptowska Jasinek.

Pokolenie, które odrzuciło trójlojalizm"

Historyk Leszek Dall przybliżył historyczne tło powstania w armii austriackiej polskich legionów. Mówił o tym, że od upadku w 1864 roku powstania styczniowego, późniejsze represje zaborców sprawiły, że przez 50 lat wśród Polaków królował "trójlojalizm" wobec zaborców. Nie podejmowano walki zbrojnej. Zamianę przyniosło dopiero kolejne pokolenie w 1914 roku. Podhale pod zaborczą okupacją znajdowało się już od 1770 roku, kiedy znaleźliśmy się pod panowaniem austriackim, a więc w niewoli spędziliśmy aż 148 lat. 

Leszek Dall mówił o pierwszych iskrach patriotyzmu przed I wojną, które przywróciły nadzieję na odzyskanie niepodległości. Taką iskrą były obchody w Krakowie w 1910 roku 500 rocznicy zwycięstwa pod Grunwaldem.

Wtedy odbyła się tam wielka manifestacja i odsłonięto Pomnik Grunwaldzki. Na Podhalu po tym wydarzeniu powstało kilka grunwaldzkich krzyży, w: Poroninie, Odrowążu, Czarnym Dunajcu, Szaflarach. W Zakopanem górale ufundowali pomnik króla Władysława Jagiełły, który stoi do dziś.

Na Podhalu powstawało wtedy też szereg polskich organizacji, takich jak Związek Strzelecki z gen. Mariuszem Zaruskim na czele,  były drużyny sokole, w Nowym Targu organizowali się skauci. 

Paweł Gut Mostowy biegiem zaciągnął się na wojnę

- Pobór do armii austriackiej w tych czasach odbywał się na Podhalu bez problemów. Dezercje pojawiły się dopiero w 1918 roku, gdy urlopowicze nie wracali z Podhala ze żniw. W armii austriackiej służyło w sumie 7,8 mln ludzi. Na Podhalu praktycznie z każdej rodziny ktoś szedł na front. Przez Legiony Polskie przez cały okres wojny przewinęło się 35 tys. ludzi. Dołączyli do Legionów na przykład strzelcy Zaruskiego, za którymi poszli ratownicy TOPR. Wśród żołnierzy wielu było ochotników - mówił Leszek Dall. 

Takim dobitnym przykładem ochotnika był Paweł Gut Mostowy z Poronina, który w wieku niespełna 17 lat zaciągnął się do pułku Strzelców Podhalańskich i służył w nim siedem lat aż do 1922 r. już w polskiej armii.  Został odznaczony orderem Virtuti Militari. Paweł Gut Mostowy do armii trafił dosłownie biegiem przez Olczę. Pobiegł na stację do Poronina i tam wsiadł do pociągu, tymczasem na wojnę iść wcale nie musiał, bo był jeszcze za młody.

W tym okresie w Gazecie Podhalańskiej i na licznych ulotkach wydrukowano odezwę Włodzimierza Tetmajera, w której pisał do Podhalan, że nadszedł już ten czas, gdy z Tatr ruszy śpiące wojsko, aby wyzwolić resztę ziem polskich spod rosyjskiego panowania, a wolność Polski musi narodzić się z płomieni.

Leszek Dall przedstawił też obszerną także listę góralskich legionistów z trzech wsi: Kościeliska, Dzianisza i Witowa opracowaną wspólnie z Maria Krzeptowska Jasinek.

Forum zorganizowała Tatrzańskiej Agencja Kultury, Promocji i Rozwoju z Iwoną Kiwacką Majerczyk na czele.

p