Na górskich polanach rozpoczął się wypas owiec. Czego obawiają się bacowie?

Zgodnie z tradycją bacowie wychodzą na letnią gazdówkę po św. Wojciechu, czyli po 23 kwietnia. Co roku w Ludźmierzu odbywa się Święto Bacowskie. W tym roku uroczystość odbyła się 27 kwietnia, a rozpoczęła się przejściem stada owiec spod Domu Podhalańskiego na teren ludźmierskiej bazyliki. Bacowie zaopatrzyli się w święconą wodę ze źródełka oraz nadpalone w wielkosobotnim ognisku drewniane szczapki, przy pomocy których rozpalili w szałasach watry.

Na hale idą z nadzieją

Bacowie masowo zaczynają przychodzić na halne gazdówki. Nowotarski baca Józef Klimowski wypasa w połemkowskiej wiosce Czarne w Beskidzie Niskim. Z owcami i letnim dobytkiem pojechał tam kilka dni temu. Jesienią będzie prowadził największy redyk. Przez tydzień będzie wracał z owcami do Nowego Targu.

Wojciech Klimowski z Nowego Targu już bacuje na Białej Wodzie koło Jaworek. Ma tam około 400 owiec. - Trudno powiedzieć jaki będzie ten sezon. Przede wszystkim chodzi o to, żeby owce miały zapewnione pożywienie. Trochę obawiamy się suszy - ma obawy.   

Od kilku dni Jan i Andrzej Hyrczykowie ze Starego Bystrego gospodarzą na swoich dwóch bacówkach - w Baligówce za Czarnym Dunajcem oraz na Łąkach w Jabłonce, gdzie wypasają około 700 owiec. - Na pewno to jest trudny początek, bo z jednej strony jest trochę deszczu, trochę słońca, ale mają się zacząć przymrozki - martwi się Andrzej Hyrczyk.

Baca Jarek Buczek z Ochotnicy Górnej dopiero z końcem tego tygodnia wyjdzie z owcami na gorczańskie polany. Prowadzi spore gospodarstwo owczarskie. Od kilku lat nie oddaje jagniąt do skupu. Ma swój rynek zbytu na jagnięcinę. Z baraniego mięsa robi kiełbasy, a z mleka owczego różne sery. Przetwarza też wełnę. Bundz częściowo przerabia na bryndzę, ale z mleka majowego i czerwcowego, bo jest najwartościowsze, produkuje głównie sery dojrzewające pod nazwą "brusek ochotnicki", które dojrzewają w naturalnych warunkach przez pół roku.

- Oscypki robię dopiero w lecie, najczęściej na zamówienie - mówi baca. - Co roku jest inaczej. Co się zdarzy w tym roku, tego nikt nie wie. Na hale idzie się zawsze z nadzieją, ale w nieznane. W najgorszym wypadku wytwarza się tyle sera, żeby przeżyć - podkreśla.

W Tatrach

Po zimowej przerwie owce wrócą też na tatrzańskie hale. W Tatrach na tzw. wypasie kulturowym jest ok. 1200 owiec. Początkowo bacowie wypasają na przepaskach, poza granicami Tatrzańskiego Parku Narodowego. Z owcami na Wielką Polanę Kuźnicką przyszedł już Andrzej Staszel Furtek.

W Tatrach owce pasą się na śródleśnych polanach, poniżej górnej granicy lasu, ale poza rezerwatami. Bacowie i juhasi powinni przestrzegać tradycyjnych obrzędów pasterskich, posługiwać się gwarą i nosić odzienia góralskie. W czasie wypasu zabytkowe szałasy znajdują się pod opieką bacy. Jednym z warunków wypasu w Tatrach jest hodowla miejscowej rasy owiec górskich i krów rasy czerwonej polskiej. Dobytku mają pilnować owczarki podhalańskie. Przy wyrobie serów bacowie powinni korzystać z tradycyjnego sprzętu, m.in. gielety, puciery, obońki, putni, feruli.

Oscypka nie trzeba promować

Andrzej Gąsienica Makowski, wiceprezes Towarzystwa Produktu Górskiego, twierdzi, że ludzie są coraz bardziej zainteresowani produktami regionalnymi, a oscypka nawet nie trzeba promować, bo jest znany w całej Polsce. Turyści chętnie przychodzą na bacówki, aby popatrzeć, jak bacowie „pucą” i przy okazji kupują świeże sery. Czasem napiją się żętycy, choćby z ciekawości.

Dwa miliony na wypas kulturowy

W tym roku po raz kolejny do małopolskich baców trafi wsparcie finansowe na prowadzenie tradycyjnego wypasu owiec w ramach programu pn. „Małopolski wypas kulturowy”. Na ten cel Zarząd Województwa Małopolskiego przeznaczył blisko 2 mln zł. Konkurs na prowadzenie tego projektu wygrał Związek Podhalan.  

Dofinansowanie otrzymają bacowie z Małopolski, którzy wypasając owce, dbają o dziedzictwo przyrodnicze i kulturowe regionów górskich, zachowują tradycyjne, starodawne zwyczaje. Związek Podhalan będzie realizował program w 10 regionach Małopolski: na Podhalu, w rejonie Babiej Góry, na Orawie, w Gorcach, na Spiszu, w Pieninach i Małych Pieninach, w regionie nowosądeckim, gorlickim, limanowskim.

26 października 2022 roku bacowanie, czyli praktyka kulturowego wypasu owiec w polskich Karpatach, zostało wpisane na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego.

Tekst i fot.: Jolanta Flach