Najbliższe dni to czas refleksji, zadumy, wspominania naszych bliskich. W Polsce te dni obchodzimy zgodnie z tradycją, ale młode pokolenie coraz częściej nie obchodzi Dnia Wszystkich Świętych, a Halloween.

W Polsce 1 i 2 listopada  to dni, kiedy najliczniej odwiedzane są groby najbliższych. Na miejscu pochówku pali się świeczki, kładzie wiązanki. Tradycja nakazuje w tym dniu zapalić światełko także na grobach zapomnianych, którymi nikt się nie opiekuje.

Termin 1 listopada jako Uroczystość Wszystkich Świętych wyznaczył w 832 r. papież Jan XI.

 2 listopada, jako Dzień Zaduszny, dzień modlitw w imieniu wszystkich zmarłych ustanowił kościół w 998 r. za sprawą św. Odilona - benedyktyna, przełożonego opactwa w Cluny.

W przeszłości święto pamięci zmarłych należało do najważniejszych świąt i było obchodzone nawet parę razy w roku. Obrzędom towarzyszyły modły i składnie ofiar z jadła i napojów. Polskie obchody Święta zmarłych są kontynuacją wartości zadusznych odprawianych przez naszych przodków. Na ziemiach polskich jeszcze przed przyjęciem chrześcijaństwa kultywowano zwyczaj zwany Dziadami. Okres dziadów przypadał na koniec października, początek listopada. Dziady były także odprawiane na terenach Litwy i Prus. W kulturze słowiańskiej pojęcie Dziady określało duchy przodków, a także obrzędy i zwyczaje im poświęcone. Głównym założeniem Dziadów było nawiązanie relacji z duchami zmarłych przodków (dokładnie ten zwyczaj opisuje Adam Mickiewicz w dramacie „Dziady”). Dziady miały zapewnić zmarłym spokój w zaświatach a żywym przychylność dusz przodków. Najważniejszą formą obrzędu było ucztowanie bezpośrednio przy grobach.

Dziadami nazywano także wędrownych żebraków. Byli uznawani za łączników z zaświatami. Poczęstunek dla dziada był traktowany jako pokarm dla zmarłego. W okresie wczesnego  chrześcijaństwa proszono żebraków o modły za zmarłych w zamian za jedzenie.

Zaduszki

Historycy są zdania, że obrzędowość Zaduszek wywodzi się z czasów przedchrześcijańskich. Germanie, Celtowie  a także Słowianie zachodni organizowali jesienią uroczystości ku czci zmarłych. Dzień 2 listopada niektórzy uczeni wiążą z obrzędowością celtycką, ponieważ rok kalendarzowy i obrzędowy rozpoczynał się w listopadzie.

W roku 1311  Stolica Apostolska wprowadziła do kalendarza  Dzień Zaduszny i upowszechniła w całym Kościele Katolickim. W Polsce pierwsze wzmianki o obchodzeniu Zaduszek pochodzą z początku XIV wieku z  Diecezji Wrocławskiej. W 1311 r. został wprowadzony do liturgii Mszy św. specjalny formularz na Dzień Zaduszny, zwany Requiem. Zwyczaj odprawiania trzech mszy przez każdego prezbitera w Dzień Zaduszny zapoczątkowali w XV wieku dominikanie hiszpańscy. W roku 1915 zatwierdził ją papież Benedykt XV i polecił stosować wszystkim kapłanom katolickim, wzywając do modlitwy za ofiary I wojny światowej.

W Polsce podczas Dnia Zadusznego odwiedza się cmentarze, przyozdabia groby i zapala na nich znicze. Wywodzi się to z przedchrześcijańskiego zwyczaju rozpalania ognisk na mogiłach, rozstajach dróg i obejściach. Chrust na te ogniska składano przez cały rok. Zakładano, że płomienie ogrzewają dusze błąkające się po ziemi i chronią przed złymi mocami. We wschodniej Polsce wyprawiano w Zaduszki w domach i na grobach uczty spożywcze, co miało na celu zapewnienie sobie przychylności zmarłych i pomóc im w osiągnięciu spokoju. Obrzęd ten nazywano jak już wcześniej wspomniałem Dziady.

Noc z 1 na 2 listopada odgrywała szczególną rolę w obrzędowości ludowej. Wierzono, że tej nocy dusze uwolnione z czyśćca powracają na ziemię i błąkają się po cmentarzach, rozstajnych drogach szukając pomocy, modlitwy lub ofiary. Na Opolszczyźnie wierzono, że  duchy zmarłych dzieci powracają nocą jako ptaki i w Dzień Zaduszny siadają na gałęziach i obserwują procesje wiernych na cmentarzu. Do początku XX wieku w wieczór zaduszkowy zostawiano dla zmarłych na progu domu potrawy i alkohol. Zakazane było wykonywanie niektórych czynności, m in. wyrabianie masła, deptanie kapusty, przędzenie tkanin, aby nie rozgniewać duszy odwiedzającej dom.

W Niemczech i Hiszpanii wypiekano chleby, kołacze, które były rozdawane biednym w zamian za modlitwę w intencji zmarłych z ofiarującej rodziny. W Ameryce Łacińskiej urządzano 2 listopada korowody, uczty i zabawy, które nadawały Zaduszkom charakter radosnego święta.

Halloween

Zwyczaj obchodzony 31 października. Najbardziej popularny jest  w USA, Kanadzie, Irlandii, Australii, Wielkiej Brytanii. Nie jest świętem urzędowym, ale cieszy się największą popularnością po Bożym Narodzeniu. Głównym symbolem tego święta jest podświetlona od środka dynia z wyszczerbionymi zębami.

Dokładna geneza Halloween nie jest znana. Wg jednej z teorii wywodzi się z celtyckiego święta na powitanie zimy. Druidzi - kapłani celtyccy wierzyli, iż w dzień Samhain (koniec lata) zacierała się granica pomiędzy zaświatami a światem ludzi żyjących. Ważnym elementem Samhain było palenie ognisk, które miały przyciągać duchy dobre a odganiać złe. Zakłada się, że właśnie na potrzeby odstraszania złych duchów Celtowie przebierali się w ten dzień w dziwaczne stroje i zakładali maski. Symbolem Samhain były ponacinane duże rzepy oraz  noszone przez druidów czarne stroje. Do Ameryki Północnej święto Halloween sprowadzili irlandzcy imigranci w latach 40. XIX wieku. 31 października 1920 r. w mieście Anoka w stanie Minnesota odbyła się pierwsza w USA parada Halloween. W drugiej połowie XX wieku święto to dotarło do Europy Zachodniej, a po upadku żelaznej kurtyny pod koniec XX wieku dotarło do Europy Środkowej i Wschodniej.

Michał Małek