Wystawa o polskich śladach w Opatiji i Lovranie otwarta w Parku Miejskim w Zakopanem. Ekspozycja przygotowana na podstawie fotografii i badań historyka Jana Skłodowskiego przypomina zarówno artystów i pisarzy, jak i mniej znane wątki historii - m.in. spotkania Józefa Piłsudskiego z austriackim generałem Leopoldem Terenkoczym, który wspierał tworzenie Legionów Polskich.

::attachment{"type":"gallery", "template":"thumb3", "item_id":"140022"}

Wystawa „Sławni Polacy nad Adriatykiem” została otwarta w Parku Miejskim w Zakopanem. Na planszach można zobaczyć fotografie autorstwa Jana Skłodowskiego – historyka, pisarza i podróżnika, autora książki poświęconej północnemu wybrzeżu Chorwacji oraz związkom Polaków z tym regionem. Ekspozycja towarzyszy obchodom Dnia Przyjaźni Polsko-Chorwackiej, przypadającego 11 kwietnia – w rocznicę podpisania w 1992 roku umowy o nawiązaniu stosunków dyplomatycznych między Polską a Chorwacją.

Zakopane i Opatija

– To szczególny dzień – właściwie wigilia 11 kwietnia, kiedy w 1992 roku Polska i Republika Chorwacji podpisały umowę o stosunkach dyplomatycznych. Od tego czasu data ta traktowana jest jako dzień przyjaźni polsko-chorwackiej – mówiła podczas otwarcia Joanna Staszak, naczelnik Wydziału Kultury w Urzędzie Miasta Zakopane.

Jak podkreśliła, dla Zakopanego jest to także okazja do przypomnienia partnerskich relacji z chorwacką Opatiją.

– Ponieważ Zakopane ma swoje miasto partnerskie w Chorwacji – właśnie Opatiję – chcieliśmy ten dzień szczególnie podkreślić. Tym bardziej cieszy nas, że towarzyszy mu wyjątkowa wystawa. Pan Jan interesuje się nie tylko samą Chorwacją, ale przede wszystkim Polakami i tym, co robili na Riwierze Opatijskiej – zaznaczyła.

Staszak przyznała też, że szczególnie porusza ją fotografia Stanisława Witkiewicza wykonana właśnie w Opatiji.

– Myślę, że ta wystawa pomoże mieszkańcom Zakopanego zrozumieć, dlaczego właśnie Opatija i Lovran stały się miastami tak bliskimi Zakopanemu – dodała.

Autorem wystawy jest historyk i podróżnik Jan Skłodowski, który od lat bada ślady Polaków nad Adriatykiem.

Popularne kurorty

– Adriatyk to nie tylko miejsce geograficzne czy punkt na mapie. To szeroko rozumiane zjawisko – przyrodnicze, historyczne i kulturowe – mówił podczas otwarcia.

Jak wyjaśniał, w XIX wieku, gdy w Europie rozwijała się kultura uzdrowiskowa, Opatija i Lovran stały się popularnymi kurortami odwiedzanymi przez arystokrację, artystów i intelektualistów.

– Przyjeżdżali tu artyści i literaci poszukujący inspiracji – Henryk Sienkiewicz, Maria Konopnicka czy Zofia Nałkowska. Na leczenie przyjeżdżał Stanisław Witkiewicz. Pojawiali się też ludzie, którzy w latach przed pierwszą wojną światową budowali świadomość niepodległej Polski – mówił Skłodowski.

Przypomniał również, że przed 1914 rokiem wyjazd nad Adriatyk nie był dla mieszkańców Galicji podróżą zagraniczną.

– Istria należała do monarchii austro-węgierskiej, więc dla mieszkańców Krakowa, Lwowa czy Zakopanego podróż do Opatiji była podróżą w granicach jednego państwa. Pociąg z Wiednia jechał tam około 12–15 godzin – w porównaniu z wcześniejszymi podróżami dyliżansami było to ogromne ułatwienie – wyjaśniał.

Piłsudski i gen. Terenkoczy

Jednym z ciekawszych wątków prezentowanych na wystawie jest historia spotkań Józefa Piłsudskiego z generałem Leopoldem Terenkoczym.

Rodzina Terenkoczych pochodziła z Węgier i od XIX wieku była związana z Galicją. Sam Leopold Terenkoczy był generałem armii austro-węgierskiej i jej szefem sanitarnym. W Opatiji posiadał własną willę, w której przed pierwszą wojną światową spotykał się z Piłsudskim.

– Terenkoczy bardzo sprzyjał ruchowi legionowemu i Piłsudskiemu. Pomagał w organizacji uzbrojenia dla Legionów Polskich, które formalnie podlegały dowództwu austriackiemu. Uzbrojenie mogło więc trafiać do nich w sposób nieoficjalny, dzięki sympatykom w armii austriackiej – opowiadał Skłodowski.

Piłsudski przyjeżdżał na wybrzeże kilkakrotnie. Zatrzymywał się w pensjonatach oddalonych od centrum kurortu.

– Nie chciał się rzucać w oczy, zwłaszcza po napadzie na pociąg z pieniędzmi pod Wilnem, gdy był poszukiwany przez carską policję. Spotykał się z generałem Terenkoczym, którego willa stała niedaleko brzegu Adriatyku – relacjonował historyk.

Odmowa Piłsudskiego

Generał przeczuwał nadchodzącą wojnę. Jeszcze przed jej wybuchem sprzedał swoją willę w Opatiji i przeniósł się do Lwowa, gdzie nadal wspierał działania Piłsudskiego. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku został mianowany generałem brygady Wojska Polskiego. Liczył, że zostanie szefem służb sanitarnych nowej armii.

– Na wiosnę 1919 roku udał się na audiencję do Piłsudskiego w Belwederze. Co ciekawe, jego dawna willa w Opatiji też nazywała się Belweder. Liczył, że dzięki wcześniejszej współpracy obejmie stanowisko szefa sanitarnego Wojska Polskiego. Piłsudski jednak mu tej funkcji nie przydzielił – opowiadał Skłodowski.

Jak dodał, Terenkoczy bardzo przeżył tę decyzję. – Wsiadł w pociąg, pojechał do Lwowa i wkrótce potem dostał zawału serca. Zmarł nagle, a pochowany został na cmentarzu Łyczakowskim – mówił.

Portret generała uratował życie

Losy rodziny generała splatają się z historią XX wieku także później. W czasie II wojny światowej jego wdowa, mieszkająca w Warszawie, ukrywała w swoim domu Żydów. – Kiedy do mieszkania przyszło gestapo, zobaczyli na ścianie portret jej męża w mundurze austriackiego generała. Zasalutowali i wyszli. Dzięki temu zarówno ukrywający się Żydzi, jak i sama generałowa uniknęli śmierci – opowiadał autor wystawy.

Jak podkreślił, podobnych historii łączących Polskę i chorwackie wybrzeże jest znacznie więcej. – To zaproszenie do odkrywania Chorwacji i Opatiji, miejsca pięknego przyrodniczo, ale też pełnego śladów historii bardzo nam bliskiej, choć oddalonej już o ponad sto lat – podsumował Jan Skłodowski.

Paweł Pełka