W liście do redakcji TP pan Alek Marduła krytykuje współczesne podejście do folkloru góralskiego na Podhalu, zwłaszcza zniekształcanie tradycyjnego stroju, muzyki i symboliki góralskiej. Autor wyraża sprzeciw wobec bylejakości, naśladownictwa i odchodzenia od autentycznej tradycji, apelując o większy szacunek dla kultury i dziedzictwa góralskiego.

Jestem 69-letnim rodowitym góralem, muzykantem i miłośnikiem folkloru góralskiego, działaczem Związku Podhalan i stałym czytelnikiem Tygodnika Podhalańskiego. W zasadzie dość długo zastanawiałem się, czy zabierać w tej kwestii głos, czy dać za wygraną, ale wybrałem zajęcie zdecydowanego stanowiska w sprawach dotyczących folkloru góralskiego. Powodów jest całe mnóstwo, bo to, co na co dzień widzimy w tzw. mediach – telewizji, prasie i rzeczywistości – napawa niepokojem, a nawet odrazą, i wywołuje uczucie totalnego braku gustu ludzi reprezentujących lud Podhala. Negatywnych przykładów jest całe multum, ale ograniczę się do kilku najbardziej rażących – w obszarze ubioru i muzyki góralskiej.

Generalnie górale cieszą się umiłowaniem do tradycji, ale czy wszyscy? Otóż okazuje się, że tu i ówdzie pojawiają się tacy, dla których tradycja to jakiś mało istotny szczegół – prawie bzdet. Bo co powiedzieć o tych, którzy upowszechniają, handlują i produkują wykoślawiony model góralskiej parzenicy? Normalnie na portkach parzenica ma dwa ramiona okalające rozporek, zwany gwarowo przyporem. Na portkach są one proste, prawie równoległe, a w jej karykaturalnym odwzorowaniu wyglądają jak jelenie rogi zakrzywione ku sobie. Pytanie: po co? Wyjaśnienie jest dość proste i prozaiczne. Chodziło o stworzenie „nowego wzoru” parzenicy na potrzeby niedoszłej olimpiady w Zakopanem! Autorstwo tej kretyńskiej „nowalijki” przypisano rzekomym plastykom z grona pewnej podhalańskiej posłanki, ignorującej wszystko, co można określić mianem „góralszczyzny”.

Karykatura stroju góralskiego

Inny dość osobliwy przykład to przedstawiony niedawno obrazek „zakopiańskiego redyku”, w którym jeden z ważniejszych uczestników ubrał na siebie „czarne portki” z ciemnobrązowego sukna z czerwonym wyszyciem. Zastanawia, czy to „owczy pęd” za nowalijkami, czy skrajna głupota połączona z bezguściem i ignorancją tradycji góralskiej. Mam jeszcze w zanadrzu dla takich „mądrych inaczej”: fioletowe kierpce, różowy opasek, pomarańczową koszulę i jaskrawozielony kapelusz – jako dopełnienie głupoty i barwności pawia ignoranta.

Góralski honor

Od kilku lat widuje się portki szyte z popielatego sukna i noszone z dumą przez niektórych rzekomych folklorystów. To dość przykre, ale wyczyn z czarnymi portkami to absolutny szczyt ignorancji góralszczyzny i dbałości o piękno stroju. Przykładów bezguścia w tej materii jest dużo więcej! Wystarczy przejść się po zakopiańskich knajpach, aby zobaczyć, jak strój góralski jest bezczeszczony i karykaturalnie wykoślawiany na wszelkie sposoby. Jest taka knajpa znanego posła, w której kelnerzy noszą tak cudaczne portki, że tradycjonaliście odbiera apetyt. Koszule niby góralskie, rodem z Ukrainy, Białorusi czy Czarnogóry, są w minimalnym stopniu podobne do góralskich. Brakuje tylko kierpców na szpilkach dla kelnerek. I to ma tworzyć rzekomy folklor… a de facto bliższe jest terminowi „góralski horror”.

Muzyka i bylejakość w folklorze

Osobnym tematem, o którym już trochę pisano na łamach Tygodnika w latach dość odległych, jest królująca karykatura muzyki rzekomo góralskiej. A tak naprawdę to konglomerat kilku nut (5%) stricte góralskich i całej reszty (95%) muzyki słowackiej, rumuńskiej, węgierskiej, krakowskiej, sądeckiej, żywieckiej i rodzimego „góralo-disco”. Panowie muzykanci! Nie potępiam w czambuł wszystkiego, co niegóralskie, ale więcej umiaru w ślepym naśladownictwie! Mamy przecież ponad 150 własnych góralskich nut! Spróbujcie od czasu do czasu pograć tę piękną, rodzimą twórczość muzyczną!

I na koniec jeszcze jedno – dość symptomatyczne zjawisko. Chodzi o wykorzystywanie popularnych nazw zespołów i kapel. Od kilku ładnych lat zdumiewająco wielką karierę robił zespół młodych muzykantów „Dziewięćsił”. Przyznam, że chłopcy – wybitnie uzdolnieni muzykanci – robili niemałą furorę. Technika i potoczystość gry powodowały u niejednego słuchacza tak zwany opad szczęki (kopary), ale, jak czytałem w świątecznym wydaniu TP, na Spiszu działa młodzieżowy zespół pod tą samą nazwą: „Dziewięćsił”… Czy to przypadek, czy raczej prawidłowość, że tworzy się nowe byty artystyczne w oparciu o znaną skądinąd nazwę? Plagiat czy łatwizna?

Warto w tym miejscu przyjrzeć się bliżej zdjęciom. Niedbale ubrane dzieci – stroje ubożuchne, że nie opiszę dosadniej. A porównajmy to ze zdjęciami rodzin z Białego Dunajca – jaka różnica w dbałości o wygląd góralskiego stroju (odzienia). W jednym numerze, obok siebie, na kilku stronach – wizerunkowa przepaść. To daje trochę do myślenia. Widać, jak w rodzinach góralskich podchodzi się do prawdziwej tradycji ubioru góralskiego!

Nie piszę tego tylko po to, aby krytykować, ale – jak nas widzą, tak nas piszą – a wizerunek dbałości o rodzimą tradycję to rzecz tak ważna jak smak oscypka. Skończmy raz na zawsze z bylejakością i kretyńskim naśladownictwem w sferze tradycji folkloru góralskiego.

Alek Marduła, Poronin