Każdego roku latem do naszej redakcji w Zakopanem dzwonią mieszańcy z Olczy, a także turyści, którzy korzystają z tutejszych kwater. Narzekają na niskie ciśnienie wody w kranach. - O ile nam coś kapie na parterze, to już na pierwszym i drugim piętrze wody nie ma. Tak jest każdego lata, w szczycie sezonu, w długi majowy weekend, czy w Sylwestra, gdy mamy dużo turystów w pensjonacie - mówi Łukasz z Olczy. Wraz z rodziną musiał zainwestować w dodatkowe podziemne zbiorniki, żeby łapać każdą kroplę deszczu. To go ratuje przed kompletną posuchą w kranach. - Nawet jak nie mamy gości, to są problemy z wodą. Bo mieszkamy na górce. Jak pensjonaty poniżej nas wypełnią się turystami, to rano i wieczorem, jak wszyscy odkręcają krany, u nas był dramat. Ratują nas te dodatkowe, podziemne zbiorniki z wodą - zaznacza nasz rozmówca. W innych dzielnicach Zakopanego też z wodą bywa różnie.

- My na początku mieliśmy studnię z wodą do picia. Odkąd podpięliśmy się do wodociągu, ze studni korzystamy sporadycznie. Głównie do prac ogrodowych, bo czujemy silny siarkowodór - mówi Beata z Pardałówki.

Susze i skażenia

Z powodu mniejszej ilości opadów i szybkiego topnienia śniegu poziom wód w górskich potokach spada w zastraszającym tempie. To bezpośrednio przekłada się na zasoby ujęć wodnych. Szybkie topnienie ma dramatyczne konsekwencje dla formowania się zasobów wodnych. Idealnie jest wtedy, kiedy śnieg przez dłuższy czas leży, a potem topnieje powoli. Bo woda, która spada na powierzchnię ziemi w 85 proc. spływa powierzchniowo lub odparowuje. Tylko 15 proc. wnika w glebę, a to jest potrzebne roślinom. I śnieg dotąd ten proces wprowadzania wody w glebę wspomagał. Bo kiedy powoli topniał, odbijał promieniowanie słoneczne, utrzymując pod spodem wodę, także na pochyłych terenach. Woda miała czas, żeby wniknąć do gruntu i nasycić glebę. Obecnie śnieg potrafi stopnieć szybko i woda może erodować ziemię, powodując osuwiska. 

Do tego dochodzą skażenia bakteriologiczne. Sanepid co i rusz wydaje ostrzeżenia, by nie pić i nie używać wody do mycia czy kąpieli. Okresowe alerty sanitarne dotykają czasem ujęć zasilających wsie i osiedla w okolicach Zakopanego i Nowego Targu. Wymuszają konieczność kupowania wody w baniakach w sklepie. Gminy dowożą wodę beczkowozami. Szczególnie często problem dotyka gminy Biały Dunajec, która bazuje na ujęciach z wód powierzchniowych. Od lat piszemy o przeciążeniu infrastruktury: Napływ milionów turystów powoduje drastyczne skoki zużycia, na co przestarzała miejscami infrastruktura wodociągowa reaguje spadkami ciśnienia.

- Obok nas rosną teraz nowe termy na Polanie Szymoszkowej. Fajnie, że Zakopane będzie mieć nową atrakcję, ale jak oni zostaną podpięci do sieci, a będzie to gigantyczny obiekt, to przecież wszystkie okoliczne domy i pensjonaty to odczują. Dla nas wody nie starczy - martwi się mieszkająca po sąsiedzku Urszula.

Każdy kto tu mieszka od lat widzi, że mamy na Podhalu coraz cieplejsze i mniej śnieżne zimy. Do tego okresy wiosenne z małą liczbą deszczowych dni. To oznaczać może spore problemy dla hoteli, pensjonatów, ale także stacji narciarskich. Bez sztucznego śniegu żadna z nich nie mogłaby już funkcjonować. 

Jeden stopień

Czy problemy z wodą uderzą w turystykę na Podhalu?

- Zmiany klimatyczne są faktem, nie ma tu znaczenia dyskusja, czy to przez działalność człowieka, czy sprawa natury. Zdania są podzielone. Ale wystarczy, że średnia temperatura statystycznie podniesie się o jeden stopień Celsjusza, a z Krupówek na stałe zniknie śnieg - podkreśla hydrogeolog Mariusz Czop, profesor z Wydziału Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska Akademii Górniczo-Hutniczej - Ludziom się wydaje, że jeden stopień w tą lub tamtą niewiele zmienia. A tymczasem średnia temperatura całoroczna w Polsce wynosi około 8-10 stopni Celsjusza. Rekordowy był rok 2024, w którym odnotowano średnioroczną temperaturę na poziomie 10,9. Polska nie jest krajem, w którym śnieg może długo przeleżeć. I o ile latem 21 stopni zamiast 20 w powszechnym odczuciu może być niezauważalne, to zimą +1 zamiast 0 może oznaczać, że nie będzie śniegu. Tu różnica jednego stopnia - wynikająca ze zmian klimatu - robi bardzo dużo. Jeśli nawet śnieg spadnie, w plusowej temperaturze nie utrzyma się.

Profesor przypomina, że w XX wieku także mówiło się o cieplejszych i zimniejszych dekadach. Np. lata 80. były zimniejsze, a 70. cieplejsze. Natomiast nigdy nie było tak długiej sekwencji zim bezśnieżnych, jaką mamy teraz. Biorąc pod uwagę XX wiek czy ostatnie 50 lat, ludzie nie pamiętają tylu kolejnych zim bez śniegu.

Dodaje, że od kilku lat zimą pokrywa śnieżna jest minimalna. Gdy już śnieg pada, to bardzo szybko topnieje.

Hydro-ucieczka

Sytuacji nie poprawia zmiana charakteru opadów deszczu. Gwałtowne ulewy, deszcze nawalne momentalnie spływają do rzek i potoków. Postępująca betonoza, kostka brukowa zamiast trawników - nie pomaga w zatrzymywaniu wody w glebie. - Przez lata polityka jaką prowadziliśmy na poziomie rządu i samorządów polegała na walce z powodziami, budowaniu rowów odwadniających, by jak najszybciej odprowadzić nadmiar wody, zabezpieczyć miasta i regiony przed zalaniem. Ten trend trzeba teraz odwrócić, bo grozi nam wielka susza. Brak śniegu zimą to absolutny dramat dla terenów górskich. Przecież trzeba zapewnić wodę dla mieszkańców, turystów i dla przyrody. Woda powierzchniowa niestety spływa do morza. Do tego dochodzi naśnieżanie w stacjach narciarskich. Na to także potrzeba hektolitrów wody - podkreśla Mariusz Czop. 

Na wyprodukowanie jednego metra sześciennego sztucznego śniegu potrzeba około 500 litrów wody. Żeby naśnieżyć zimą trasy narciarskie, przez pozostałą część roku trzeba zgromadzić olbrzymie zapasy wody. A zapotrzebowanie na wodę latem wcale nie maleje. Średnie zużycie wody w Polsce to około 100 litrów na dobę dla jednego mieszkańca. Gdy jednak uzmysłowimy sobie, że latem na teren Tatrzańskiego Parku Narodowego wchodzi kilka milionów gości - to ta liczba potrzeb rośnie niebotycznie. 

Władze wiedzą

Burmistrz Zakopanego przyznaje, że w momencie gdy trzeba zmierzyć się z falą turystów w szczycie sezonu sieć nie zawsze wytrzymuje. Awarie na sieci wodociągowej lub okresowa posucha w kranach zdarzają się regularnie. - Mamy w Zakopanem starą sieć wodną i starą sieć kanalizacyjną. Rury wymieniamy na bieżąco. Niestety skoki ciśnienia są niejednokrotnie tak duże, że ta stara infrastruktura nie wytrzymuje - przyznaje Łukasz Filipowicz. Odnośnie nowych inwestycji, takich jak budowane na Polanie Szymoszkowej potężne termy, burmistrz zwraca uwagę, że każdorazowo każda budowa wymaga zgody na przyłączenie do sieci. - Nasza miejska spółka SEWiK zawsze oblicza, czy jest możliwość przyłączenia. Tak, aby mieszkańcy nie ucierpieli i by wody nie brakło dla nikogo. My też w mieście dostajemy alarmujące wezwania z wyżej położonych rejonów, także z Olczy, gdy przyjeżdża masa turystów, że nie mają wody w kranach. Sprawdzamy każdorazowo. Niestety zdarza się, że odbiorcy wody, mają nielegalne ujęcia do swoich pensjonatów z odwiertów, studni na swoich działkach. Niejednokrotnie to właśnie w takich studniach kończy się im woda i wtedy ich goście podnoszą alarmy - dodaje Łukasz Filipowicz. 

Burmistrz zwraca uwagę, że dodatkowym utrudnieniem w są różnice wysokościach na terenie miasta. Stąd konieczność budowy przepompowni, by woda płynęła w każde miejsce pod odpowiednim ciśnieniem. - Na szczęście jesteśmy w dużo lepszym położeniu niż inne miejscowości na terenie kraju, wody z ujęć tatrzańskich nigdy nam nie brakowało. Dla nas w tej chwili problemem jest konieczność rozbudowy oczyszczalnia ścieków. Na tym się skupiamy - zaznacza Łukasz Filipowicz. Przyznaje jednak, że choć miasto nie ma w planach budowy zbiorników na zatrzymanie wody pitnej, to wiele obiektów na terenie miasta, takich jak duże hotele, takimi zbiornikami dysponuje. Tak, żeby w razie awarii czy okresowej posuchy w kranach goście hotelowi mieli stały dostęp do czystej wody. 

Brak zapasów

- Wielomilionowa turystyka w Tatrach powoduje, że już nie nadają się do picia wody płynące w strumykach czy potokach - przestrzega profesor Czop. Przypomina głośne przypadki zatruć, wysoko w górach po polskiej i słowackiej stronie Tatr, gdy interweniować musiały górskie służby ratunkowe. - W całym kraju mało ludzi zauważa, że woda ma znaczenie strategiczne i powinniśmy robić wszystko, by ją zatrzymywać jak najbliżej miejsca gdzie spada. Mieć odpowiednie zapasy. Tworzyć rozlewiska. Dawniej starsi ludzie dobrze wiedzieli, w które miejsce pójść zaczerpnąć czystej wody ze źródła w lesie. Dziś tej wiedzy i takiej świadomości nie ma. Zajmujemy się ciągle regulacją rzek, osuszaniem mokradeł i odprowadzaniem wody z pól i lasów. Te działania w nowej sytuacji klimatycznej są nie tylko przestarzałe i kompletnie nieaktualna ale nawet niesłychanie szkodliwe. Wodociągi czy to w Krakowie, czy Zakopanem przekonują nas, że wody nigdy nie zabraknie. Jednak w kontekście wojny na Ukrainie dobrze widać jak potężny to problem. Wystarczy, że odcięte zostanie zasilanie elektryczne i woda do ludzi nie dopłynie - zaznacza Mariusz Czop. 

Zdaniem hydrologa, przy braku rozwiązań systemowych, braku edukacji w zakresie konieczności oszczędnego i roztropnego gospodarowania wodą, terenom górskim także susza da się we znaki. - Może znacząco wpłynąć na dalszy rozwój turystyki - podkreśla profesor Czop. Przypomina, że banki już dobrych dwadzieścia lat temu mocno brały sobie do serca prognozowane zmiany klimatyczne. Nie udzielały kredytów na inwestycje narciarskie w terenach poniżej 1600 metrów nad poziomem morza. - Takie były wtedy prognozy, wiele osób je kwestionowało, ale dziś widzimy, że one się sprawdziły - podsumowuje profesor. 

Rafał Gratkowski