Przez niemal wiek tajemniczy fresk na fasadzie „Bazaru Polskiego” w Zakopanem był zakryty grubą warstwą tynku. Dzisiaj zastąpił go wydruk komputerowy.

Kubistyczny wizerunek Matki Boskiej Częstochowskiej Zbigniewa Pronaszki sprzed wieku i tablicę upamiętniającą Władysława hr. Zamoyskiego (1853-1924) odsłonięto na fasadzie Bazaru Polskiego w Zakopanem. Tymi wydarzeniami w miniony poniedziałek, w dniu urodzin hrabiego, zakończyły się obchody Roku Władysława Zamoyskiego. Jednym z elementów uczczenia tej rocznicy było też przywrócenie historycznej nazwy „Bazar Polski” na budynku, w którym obecnie mieszczą się Delikatesy PSS Społem i Miejska Galeria Sztuki.

Tablica umieszczona na ścianie w pobliżu wejścia do galerii została wykonana w piaskowcu, a inskrypcja informuje o ufundowaniu budynku przez hrabiego Zamoyskiego dla wspierania polskiego handlu i rzemiosła. Ktoś w tym miejscu zapomniał o tym, że „Bazar Polski” był też przeznaczony na działalność artystów plastyków. Do 1945 roku wisiała tu inna tablica, ale ówczesne władze ją usunęły. W Zakopanem ma powstać szlak Władysława Zamoyskiego, który połączy obiekty powstałe w mieście dzięki hrabiemu.

*

Historia fresku we wnęce fasady „Bazaru Polskiego” jest niezwykła. – Fresk zamówiony przez Władysława Zamoyskiego za pośrednictwem Wincentego Szymborskiego, ojca noblistki, miał przedstawiać Matkę Boską Częstochowską. Zbigniew Pronaszko stworzył dzieło kubistyczne, bardzo nowatorskie jak na owe czasy. Zaraz po jego odsłonięciu malowidło zostało zatynkowane, bo wzbudziło ogromne kontrowersje – mówiła podczas uroczystości Anna Zadziorko, dyrektor Miejskiej Galerii Sztuki i dodała: – To były początki kubizmu w Europie. Dziś malowidło nie będzie nikogo szokowało, a dla przechodzących Krupówkami będzie ciekawostką.

W 2009 r. podczas konferencji z okazji 120. rocznicy odzyskania dóbr zakopiańskich Mirosław Kwieciński z Biblioteki Kórnickiej odczytał list Wincentego Szymborskiego, zarządcy dóbr Zamoyskiego do Franciszka Mączyńskiego, architekta i projektanta „Bazaru Polskiego”, w którym szczegółowo opisał historię powstania fresku oraz kontrowersje wokół dzieła Pronaszki. - Po tej informacji domyślaliśmy się, że fresk może być we wnęce nad delikatesami. Władze PSS Społem podjęły decyzję o odkryciu malowidła – tłumaczy Jerzy Zacharko, członek rady nadzorczej spółdzielni „Społem”, która obecnie jest właścicielem budynku.

Idea odtworzenia malowidła powstała w 2012 roku. Po wcześniejszych konserwatorskich odkrywkach, które wykonywały Lucyna Piekacz i Agata Nowakowska-Wolak, okazało się, że będzie to bardzo trudne, ponieważ po fresku zostały tylko barwne plamy w górnej części malowidła. Resztę zniszczył czas i zacinający deszcz. Czarno-biała fotografia fresku, wykonana zaraz po jego odsłonięciu w 1916 roku była w posiadaniu Wisławy Szymborskiej. O zdjęcie – jeszcze za życia noblistki – postarał się Maciej Krupa z Zakopanego. To jedyna dokumentacja malowidła, który niemal przed stu laty wzbudził wiele kontrowersji nie tylko u górali, ale też u ówczesnych gości przebywających w Zakopanem.

Dzisiaj we wnęce na fasadzie „Bazaru Polskiego”, który jest obiektem zabytkowym, fresk został zastąpiony wydrukiem komputerowym, wykonanym na specjalnej płycie. Wizerunek Madonny powstał na podstawie dostępnych materiałów dokumentacyjnych.
- To nie jest takie proste, żeby odtworzyć fresk. Poza tym na to potrzeba sporo środków finansowych, a Społem poniosło już duże koszty na odrestaurowanie „Bazaru Polskiego”, który w tym roku został wpisany do rejestru zabytków – wyjaśnia Jerzy Zacharko. – Być może podejmiemy się wykonania prawdziwego fresku na jego stulecie – dodaje.

*

„Bazar Polski” przy zakopiańskich Krupówkach powstał w latach 1910-1911. Został wzniesiony staraniem założonej przez Władysława hr. Zamoyskiego Fundacji Kórnickiej. Na parterze mieściły się magazyn nowości i towarów bławatnych oraz duży sklep spożywczy Spółki Handlowej „Bazar Polski”, który dał nazwę całemu budynkowi. Na piętrze urządzono salę wystawową i dzięki niej stał się centrum artystycznym Zakopanego. Obecnie spełnia te samą rolę – łączy funkcje handlowe z artystyczną. Zbigniew Pronaszko (1885-1958) - malarz, rzeźbiarz, scenograf, współtwórca teatru awangardowego Cricot, reprezentant formistycznej awangardy w latach 1917-1922 oraz nurtu kolorystycznego w latach 30. i 40. XX w.

Dlaczego gotowy fresk nie został pokazany publiczności, dowiadujemy się ze wspomnianego już listu Wincentego Szymborskiego do Franciszka Mączyńskiego. Podczas pracy nad freskiem artysta swój artystyczny warsztat szczelnie zasłonił workami i prosił, aby nikt mu nie przeszkadzał. „Lojalnie dotrzymałem tych warunków. A gdy już po zapłaceniu za pracę p. Pronaszki i wykonanie rusztowania, po dwóch dniach, w ciągu których obraz miał być na życzenie malarza zasłonięty, aby lepiej wysechł, ujrzałem dzieło p. Pronaszki, przekonałem się, że on zadrwił sobie ze mnie i to w nieprzyzwoity sposób, skoro nie dotrzymał danych mi przyrzeczeń. Obraz ten jest dziwactwem kubistycznym, ale nie kopią obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej. (...) Sławy bowiem artystycznej nie przysporzy mu przechodząca obok Bazaru publiczność, która bez żadnej potrzeby i bez żadnego rezultatu będzie łamała sobie głowy, co ma ten obraz przedstawiać, czy przekrój salcesonu, czy też część wystawy Birtusa z garderobą damską, a chyba nikt nie zgadnie, aby to miała być kopia obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej” – donosił Szymborski i dodał: „Obraz ten kazałem natychmiast zasłonić i czekam teraz na przyjazd WPana do Zakopanego i na orzeczenie WPana, czy obraz p. Pronaszki ma zostać, czy też należy go zabielić wapnem, aby fresk ten nieszkodliwie przechować potomności. W żadnym jednak razie ja odpowiedzialności za zostawienie fresku tego na siebie nie biorę, zostawiając wyłączną decyzyę Wpanu.

Na razie postaram się o fotografię obrazu”. I tak autentyczny fresk nie ujrzał światła dziennego. Matka Boska Częstochowska autorstwa Zbigniewa Pronaszki była dziełem zbyt odważnym i niemal doprowadziła do linczu górali na malarzu, ale uchroniła go ucieczka w góry.

Jolanta Flach