Witkiewiczowskie domy, obiekty sakralne i rzemiosło artystyczne jeszcze dziś wzbudzają różne emocje. Uroda stylu zakopiańskiego została pokazana w albumie „Stanisława Witkiewicza styl zakopiański”.

Wydawnictwo BOSZ w Olszanicy przy współpracy z Muzeum Tatrzańskim wydało album zatytułowany „Stanisława Witkiewicza styl zakopiański” z tekstem Teresy Jabłońskiej, współczesnymi fotografiami Piotra Droździka i zdjęciami archiwalnymi Muzeum Tatrzańskiego. Bogato ilustrowane wydawnictwo ukazuje całokształt działalności Stanisława Witkiewicza, związanej ze stylem zakopiańskim, nazywanym też stylem witkiewiczowskim, stworzonym na bazie ludowego budownictwa i zdobnictwa górali tatrzańskich. Powstał na przełomie wieków XIX i XX. Witkiewicz miał nadzieję, że styl ten uda się rozwinąć w ogólnopolski styl narodowy. Ostatecznie w innych regionach Polski – poza Podhalem – pojawiał się sporadycznie w różnego rodzaju budowlach. Były to wille, pałace, kościoły, dworce kolejowe. To wszystko właśnie pokazuje album, którego promocja odbyła się 1 lipca w willi „Koliba”. Spotkanie poprowadził Michał Jagiełło – publicysta, pisarz, autor książek o tematyce górskiej i wstępu do wydanej 30 lat temu publikacji „Listy o stylu zakopiańskim 1892-1912”. – Ideą wydawnictwa było pokazanie urody stylu zakopiańskiego, tego, co zaprojektował, narysował lub zrealizował Witkiewicz. Tą tematyką w różnych aspektach interesujemy się od 30 lat – podkreśliła Teresa Jabłońska, dyrektor Muzeum Tatrzańskiego. Stwierdziła też, że ukazywały się różne publikacje o stylu zakopiańskim, monografie niektórych obiektów, ale badania wciąż trwają.

Teresa Jabłońska, która równocześnie zajęła się wyborem zdjęć i koncepcją albumu, pisze w publikacji: „Styl zakopiański był fenomenem: w zapadłej wiosce pod Tatrami, „przez którą przechodziła cała Polska”, garstka najlepszej polskiej inteligencji wspólnie z góralami tworzyła na przełomie XIX i XX wieku sztukę narodową. Towarzyszą oni na kartach tej książki Witkiewiczowi, który pasji tworzenia stylu polskiego poświęcił kawał życia i bezinteresownej pracy. Styl zakopiański miał objąć wszystko – jednak spuścizna Stanisława Witkiewicza i grona najbliższych jego współpracowników jest ilościowo niewielka i ma dzisiaj trudną do przecenienia wartość unikatu. Tworzy ją kilka drewnianych willi – między innymi najcenniejsze: Koliba, dzisiaj Muzeum Stylu Zakopiańskiego im. Stanisława Witkiewicza, dom Pod Jedlami z oryginalnym wyposażeniem z epoki; sztuka sakralna – ołtarze i wystrój kaplicy św. Jana Chrzciciela w kościele pw. Świętej Rodziny oraz kaplica w Jaszczurówce; rzemiosło artystyczne – meble, tkaniny i ceramika, witraże, koronki, biżuteria, wyroby kowalskie i stylowa „pamiątka z Zakopanego”.

Na początku spotkania Michał Jagiełło potwierdził, że album jest pierwszą tego typu publikacją o stylu zakopiańskim, która posiada syntetyczny wstęp. Stwierdził, że fenomenem stylu zakopiańskiego powinny zainteresować się osoby zajmujące się tzw. antropologią kulturową. Jednak swoim dalszym, dla wielu kontrowersyjnym wystąpieniem, sprowokował do dyskusji. – Po znakomitej idei nic dobrego nie zostaje. A z błędnej idei coś zostaje. Kiedyś zaintrygowała mnie idea Witkiewicza, chociaż nie jestem zwolennikiem stylu zakopiańskiego – tłumaczył. – Dla mnie najdoskonalszą formą jest szałas, który trzyma standard doskonałości. Witkiewicz błądził w chaosie przy realizacji swojej idei. Gdyby nie Stanisław Barabasz i Wojciech Brzega, jego wizja skończyłaby się tragedią. Zupełną pomyłką było przesadne powiększanie motywów zdobniczych. Chciał połączyć góralską chatę z dworkiem szlacheckim. Zupełnie nieudany jest dom Pod Jedlami, nieprawdopodobny „gargamel”, który nie nadaje się do mieszkania – dodał, czym wywołał wzburzenie na sali. Jakby na potwierdzenie tych słów można przytoczyć opinię Wojciecha Brzegi, bliskiego współpracownika Stanisława Witkiewicza, który w swoich wspomnieniach odnotował: „Witkiewicz wierzył, że z motywów góralskich można styl polski stworzyć. Wierzył w to mocno i lata pracy włożył w tę ideę. Warto przytoczyć jego własne zdania w tej sprawie. Mówił i pisał, że są to resztki zaginionego dawnego drewnianego stylu polskiego, że z tych resztek da się styl polski odtworzyć. Mówił: „Nasze kości będą gnić w grobie, a Ojczyzna będzie nas błogosławić. Zbudujemy Polskę całą na swojską modłę”. Święcie w to wierzył, a to tym bardziej, że nie znał stylów”.

– Witkiewicz był najlepszą osobą w tym okresie, która mogła wysunąć ideę stylu zakopiańskiego. Od stylu zakopiańskiego zaczęła się architektura regionalna. I to jest ten owoc. Styl zakopiański w wydaniu Witkiewicza może razić, ale tworzyli też inni, np. Stryjeński – ripostował Zbigniew Moździerz, kierownik Działu Ochrony Zabytków w Muzeum Tatrzańskim.

– Z chybionej idei pozostało jednak coś, co nadal żyje. Istnieją całkiem udane rozwiązania, nawiązujące do stylu zakopiańskiego, m.in. niektóre górskie schroniska. Ale gdyby nie góralscy budorze, którzy byli praktykami, nie powstałyby te budowle – zakończył Michał Jagiełło.

*

Stanisław Witkiewicz po raz pierwszy przyjechał do Zakopanego w 1886 roku, na zaproszenie Marii i Bronisława Dembowskich. Od tego czasu nieustannie wracał po Giewont. Tatry stały się dla niego najważniejszym motywem malarskim, ilustratorskim i pisarskim. Tutaj intensywnie pracował, a kiedy przeniósł się na stałe, mocno zaangażował się w sprawy Zakopanego i Tatr. W 1891 roku opublikował artykuł pod nazwą „Styl zakopiański\". Poszukiwał w nim powszechnego stylu polskiego, stylu narodowego, w całości wyprowadzonego ze sztuki ludowej Podhala. Na przełomie lat 1891/1892 powstały szkice zakopiańskiej „Koliby\" dla Zygmunta Gnatowskiego. Plany pierwszego domu w stylu zakopiańskim pokazane zostały na Wystawie Przemysłu Budowlanego we Lwowie.

W 1893 roku zaprojektował i rozpoczął budowę kolejnego domu w „stylu zakopiańskim\". Była to „Pepita\" dla Bronisława Chrostowskiego. W następnym roku została wybudowana wieża meteorologiczna na dachu drewnianego budynku Muzeum Tatrzańskiego. Witkiewicz zaprojektował też dla Bronisławy i Wincentego Kossakowskich „Korwinówkę\", dzisiejszą „Okszę\".

W 1895 roku powstały kolejne domy i projekty w „stylu”. Rozpoczęta została budowa „Korwinówki\", następną była „Zofiówka” dla Stanisława Sas Dolińskiego. Witkiewicz przystąpił również do projektowania wyposażenia wnętrza kościoła pw. Świętej Rodziny i wystroju kaplicy świętego Jana Chrzciciela. Władysław Matlakowski napisał o nim, że jest „rozpłynięty w góralszczyźnie”. Następny rok upłynął Witkiewiczowi przede wszystkim na dalszej pracy nad stylem zakopiańskim – zaprojektował dom „Pod Jedlami\" dla Jana Gwalberta Pawlikowskiego. Jego budowa została rozpoczęta jesienią 1896 roku, a zakończona wiosną 1897 roku. Witkiewicz pisał do siostry „Zawczoraj wynieśliśmy sztandar na szczycie domu na Kozińcu ... chałupa jak zamek i jeżeli jeszcze kto wątpi – będzie tym przekonany. Zresztą nikt już inaczej nie buduje – wygrana”. Tego roku Witkiewicz uczestniczył też w Wystawie Umeblowań Stylowych w Warszawie.

Kolejne lata przyniosły nowe projekty domów i stylowe wyposażenia wnętrz. Powstały m.in.: klasztor i kaplica Braci Albertynów na Kalatówkach oraz projekty stylowych budynków, które miały być postawione poza Zakopanem.

W marcu 1904 roku wyszedł pierwszy zeszyt „Stylu zakopiańskiego\" – Pokój jadalny. Rozpoczęta została także budowa kaplicy Najświętszego Serca Jezusowego w Jaszczurówce według projektu Witkiewicza. Zaprojektował jeszcze małą kapliczkę na Bystrem i murowany gmach Muzeum Tatrzańskiego, który nie został zrealizowany.

W ostatnich latach swojego życia Witkiewicz leczył się w Lovranie. W 1910 roku stan zdrowia na tyle się poprawił, że zaczął pisać tekst do drugiego zeszytu „Stylu zakopiańskiego\" – Ciesielstwo. Zaprojektował jeszcze drugą wersję murowanego gmachu Muzeum Tatrzańskiego, którego budowę rozpoczęto się w 1913 roku.

Powodzenie Stanisława Witkiewicza i przypisanie mu miana „ojca stylu zakopiańskiego\" było dziełem w równej mierze jego, jak i miejscowej ludności. Witkiewicz pisał: „Jak zasadnicze pierwiastki tego stylu zostały ocalone i przechowane przez lud góralski, przez jego dotąd trwającą twórczość w tym kierunku, tak również, kiedy się znaleźli ludzie, którzy podjęli się dźwignąć tę sztukę ludową na wyższy stopień udoskonalenia, tenże sam lud góralski, owe Bartusie i Maćki dostarczyli rąk zdolnych do tej pracy”.

Jolanta Flach

***

\"W ogóle chata góralska jest już wyższym typem budownictwa, w którym strona użyteczna jest przyozdobiona wyrazem pewnych potrzeb estetycznych. Jest to już nie surowy materiał, ale dość wyrobiony styl, z którego mogłoby się rozwinąć samodzielne i nowe budownictwo.\"
Stanisław Witkiewicz, „Tatry w śniegu” (1886 r.)

\"Słowem, góralska chata jest wyższym typem drzewnego budownictwa – jest samodzielnym, oryginalnym stylem, wyrażającym się we właściwym charakterze linii.\"
Stanisław Witkiewicz, „Na przełęczy” (1891 r.)