Jest chłodny, listopadowy wieczór w Zakopanem. Pukam do drzwi starego, drewnianego domu na Skibówkach. Wita mnie uśmiechnięta właścicielka – pani Irena. Umówiliśmy się na rozmowę o Wojciechu Gąsienicy Roju.

Atmosfera domu – góralskie meble, obrazy na ścianach, cisza – nakłaniają do wspomnień. Pani Irena, w młodości żołnierz Szarych Szeregów, z wykształcenia lekarz (obecnie na emeryturze) rozkłada na stole dokumenty, fotografie i książki. – Pamiętam swojego teścia doskonale. Był dobrym gazdą, człowiekiem spokojnym i logicznie myślącym. Pięknie pisał i mówił. Miał szerokie zainteresowania. Wiele rzeczy skrupulatnie notował. Należał do tych górali, którzy zaangażowali się w powstanie niepodległej Polski i organizowanie naszego państwa po I wojnie światowej – opowiada.

Rodzina Rojów od wielu pokoleń mieszkała na Skibówkach. Obecnie stoją tu dwa domy – w jednym mieszka Irena, synowa Wojciecha Gąsienicy Roja, a wdowa po ratowniku TOPR Władysławie Gąsienicy Roju, a w drugim jeszcze młodsze pokolenie Rojów.

Rodzina

Wojciech Roj młodszy, jak o nim mówiono, urodził się 19 czerwca 1875 roku w Zakopanem. Ojciec Szczepan był gazdą, a matka pochodziła z rodu Bachledów, z przydomkiem Galian. Mały Wojtek chodził do szkoły powszechnej, m.in. ze swoim sąsiadem i przyjacielem Wojtkiem Brzegą (przyjaźń trwała do śmierci tego znanego nie tylko na Podhalu rzeźbiarza). Później Roj, tak jak Brzega, zapisał się do Szkoły Przemysłu Drzewnego, którą ukończył w roku 1891. Jego nauczycielami byli m.in. ks. Józef Stolarczyk i Franciszek Neużil. Wojciech miał brata Stanisława, który był hallerczykiem (żołnierzem Armii Polskiej we Francji, dowodzonej przez gen. Józefa Hallera) i trzy siostry, które zmarły młodo, przed I wojną światową. Mając 26 lat Wojciech Roj ożenił się z Zofią Gąsienicą Roj, córką znanego przewodnika tatrzańskiego i cieśli Wojciecha Roja (dlatego o Roju ze Skibówek mówiono młodszy). – Była to wielka, odwzajemniona miłość. Zofia była kobietą wyrozumiałą i gospodarną – wspomina pani Irena. Rojowie dochowali się czwórki dzieci – Władysława (w czasie II wojny uciekł z transportu kolejowego do Oświęcimia, a po wojnie pracował jako ratownik TOPR), Marii (zmarła po I wojnie), Zofii (w czasie II wojny wywieziona do Oświęcimia z numerem 404, a później na roboty do Niemiec; wróciła do domu w 1945 r.) i Heleny.

Tuż przed II wojną umiera żona Zofia. Wojciech Roj bardzo przeżył śmierć ukochanej kobiety. Na nią zawsze mógł liczyć. To ona doglądała gazdówki i dzieci, gdy często wychodził na zebrania czy wyjeżdżał do Nowego Targu, Krakowa, Lwowa, Warszawy. – Przyjęto mnie do rodziny Rojów w roku 1950. Pierwsze moje spotkanie z przyszłym teściem miało miejsce w jego domu na Skibówkach. Nasza rozmowa w zasadzie toczyła się o Polsce. Pytał o Warszawę, o mój udział w powstaniu. – mówi ciepłym głosem pani Irena.

Działalność polityczna i społeczna

Wojciech Gąsienica Roj zetknął się z polityką, a dokładniej z ruchem ludowym jeszcze przed I wojną światową. W tym czasie poznał Wincentego Witosa, z którym przyjaźnił się do śmierci premiera II Rzeczypospolitej. Miał wielu przyjaciół wśród polityków, artystów, żołnierzy. Wymienić należy Stanisława Witkiewicza i jego syna Ignacego, Kazimierza Przerwę-Tetmajera, Jan Kasprowicza, ks. Ferdynanda Machaya, Władysława Orkana, płk. Bolesława Roję, Józefa Piłsudskiego. W 1914 r. został wybrany do Rady Naczelnej PSL „Piast”. Jeszcze przed I wojną gazda ze Skibówek tworzy Narodowy Komitet Zakopiański i jest jego przewodniczącym (sekretarzem jest Stefan Żeromski), a także tworzy Drużyny Strzeleckie, które wejdą w skład Legionów Jozefa Piłsudskiego. W czasie I wojny Wojciech Roj służył kilka miesięcy w wojsku austriackim, był plutonowym w 20. pułku piechoty.

1 listopada 1918 r. wszedł w skład Rady Narodowej w Zakopanem, której przewodniczącym został Żeromski. Powstała Rzeczpospolita Zakopiańska.

Tuż po wojnie Roj młodszy działa w Komitecie Plebiscytowym Spisza i Orawy (przewodniczącym jest Tetmajer). Ściśle współpracuje z Goetlem i ks. Machayem. Po zakończeniu prac komitetu zostaje członkiem Towarzystwa Kresów Południowych i Towarzystwa Polsko-Czechosłowackiego. Wstępuje także do kombatanckiej organizacji „Zarzewie” (Stowarzyszenie Uczestników Ruchu Niepodległościowego).

W 1904 r. tworzy razem z Maciejem Gąsienicą, Wojciechem Krzeptowskim, Wojciechem Brzegą i innymi działaczami ludowymi Związek Górali. W niepodległej Polsce, w 1926 r. otrzymuje tytuł Honorowego Prezesa Związku Górali – za „niepospolite zasługi położone dla Towarzystwa i idei góralszczyzny” (cytat z uchwały towarzystwa).

Był również przez wiele lat członkiem Rady Gminnej, a 1910 r. został wójtem Zakopanego. Kilkakrotnie był też zastępcą wójta, członkiem rady powiatowej, a w latach 1910-1932 prezesem Ochotniczej Straży Pożarnej Zakopane. W 1927 r. objął stanowisko wiceburmistrza Zakopanego.

Lubił również rzeźbienie w drewnie – przecież z zawodu był rzeźbiarzem. Wykonał krzyż dębowy, który do dzisiaj stoi na Starym Cmentarzu. Ponadto wydawał razem z Wojciechem Brzegą gazetę „Gazda” (ukazało się 6 numerów).

Był aktywnym działaczem na Podhalu, ale wspierał również organizacje ogólnopolskie, np. był członkiem Ligi Antybolszewickiej, działał w Komitecie Witkiewiczowskim, Komitecie Daru Marszałka Piłsudskiego, współpracował z Akademickim Związkiem Podhalan w Krakowie, wspomagał Macierz Szkolną w Gdańsku. Ponadto działał w PTT, zwłaszcza przy budowie schroniska Murowaniec na Hali Gąsienicowej.

W 1938 r. Wojciech Roj odznaczony został Medalem Niepodległości.

Poseł na Sejm II Rzeczypospolitej

Wojciech Gąsienica Roj kandydował do Sejmu Ustawodawczego z okręgu obejmującego Podhale i Ziemię Limanowską z ramienia PSL „Piast”. W styczniu 1919 r. został jednym z trzech posłów z Podhala, obok Józefa Rajskiego z Nowego Targu i Józefa Bednarczyka z Cichego. Już na początku kadencji zabiega o szybkie uwolnienie jeńców wojennych polskiego pochodzenia z Włoch i Bałkanów. W sejmie Roj pracował w komisji zdrowia, np. opracowywał Ustawę Uzdrowiskową. Z mównicy i w komisjach poseł z Zakopanego „walczył” o Szkołę Przemysłu Drzewnego.

Drugi raz kandydował z okręgu wadowickiego, również z rekomendacji PSL. Został posłem w listopadzie 1930 r. i pełnił tę funkcję do 1934 r. – Był przede wszystkim działaczem społecznym, nie był zagorzałym politykiem. Do końca życia interesował się sprawami gospodarczymi regionu i Polski. Po II wojnie światowej władze komunistyczne próbowały wykorzystać jego osobę na Podhalu do momentu wyjazdu Edwarda Mikołajczyka na Zachód. Nigdy nie podjął z nimi żadnej współpracy – opowiada o nim pani Irena.

Spółdzielca

Gazda ze Skibówek aktywnie działał na niwie spółdzielczej. Jako ludowiec był żywo zainteresowany rozwojem rolnictwa na Podhalu. Roj już przed I wojną był członkiem Towarzystwa Zaliczkowego w Zakopanem, które w 1924 r. zostało przekształcone w Spółdzielczy Bank Podhalański. Jego pierwszym dyrektorem zostaje Wojciech Roj.

Pod koniec lat dwudziestych zakłada Składnicę Kółek Rolniczych, na którą zaciąga dużą pożyczkę (spłata powinna nastąpić do 1942 r.). Przez wiele lat pełni funkcję prezesa rady nadzorczej tej składnicy. Po wybuchu II wojny Wacław Krzeptowski składa Rojowi propozycję współtworzenia Gorallenvolku. Wojciech Roj kategorycznie odmawia. W akcie zemsty jego dzieci zostają wysłane pierwszym transportem do Oświęcimia. W 1942 r. rodzina Rojów zostaje wykreślona z listy członków Banku Podhalańskiego. Po wojnie władze komunistyczne utrzymują w mocy decyzję władz niemieckich i Gorallenvolku. – Do dzisiaj nie przywrócono właściwego stanu rzeczy i dobrego imienia mojego teścia, który tak wiele zrobił dla Podhala i Polski – mówi ze smutkiem pani Irena.

Wojciech Gąsienica Roj zmarł w listopadzie 1954 r. i jest pochowany razem z żoną i córkami na Nowym Cmentarzu w Zakopanem. Do końca życia miał dwie miłości – żonę Zofię i Polskę.

Adam Kitkowski