Nie wszyscy wiedzą, że Muzeum Tatrzańskie z Zakopanego i Museo Nazionalle della Montagna z Turynu już od dwóch lat współpracują ze sobą. Efektem wspólnych działań są dwie ciekawe wystawy. A już na wiosnę 2010 planowane są kolejne polsko-włoskie imprezy.

Geneza współpracy

Początek współpracy obydwu instytucji zbiegł się z pojawieniem się w Muzeum Tatrzańskim, nowego pracownika, Anny Wende-Surmiak, która stała się odpowiedzialna za współpracę i kontakty międzynarodowe. – Skoro zostałam powołana na tak odpowiedzialną, a zarazem ciekawą funkcję, to chciałam temu sprostać – wspomina Anna Wende-Surmiak. – Wpadłam wtedy na pomysł, aby spróbować nawiązać kontakt z turyńskim muzeum. Napisałam do dyrektora muzeum Aldo Audisio. Spotkaliśmy się z zainteresowaniem Włochów. Niedługo potem Aldo przyjechał do Zakopanego. Rozmawialiśmy o kulturze i sztuce naszych obydwu regionów, o historii, ale także o szansach i perspektywach rozwoju. Wśród rozmów pojawiał się także temat zakopiańskich Spotkań z Filmem Górskim, które już wtedy współpracowały z Trento Film Festival. Okazało się, że poszerzenie współpracy polsko-włoskiej jest jak najbardziej możliwe. Wspólnie z Aldo opracowaliśmy projekt wystawy starych zdjęć z archiwum Museo Nazionale della Montagna w „Kolibie” – opowiada o początkach współpracy Anna Surmiak.

Pierwsza wystawa Włochów

Pierwsza wystawa nosiła tytuł „Nieskończenie, ponad wszelkie marzenia. U źródeł fotografii górskiej” i została przewieziona do Zakopanego już po oficjalnym podpisaniu umów między obydwoma instytucjami, które nastąpiło 18 kwietnia 2009 roku. Ekspozycja była prezentowana od 21 czerwca do 29 listopada 2009 na pierwszym piętrze zakopiańskiej „Koliby”. Złożyły się na nią 22 odbitki, wśród których również były bardzo ważne i rzadkie egzemplarze dokumentujące początki fotografii o tematyce alpejskiej i bardziej ogólnie – górskiej. Włoscy kuratorzy wystawy pisali, że: „Poprzez walory artystyczne i dokumentalno-historyczne prezentowanych fotografii można lepiej pojąć emocje, jakie poruszały intelektualistów pokroju Johna Ruskina czy Théophila Gautiera, towarzyszące odkrywaniu malowniczego spektaklu, oferowanego przez góry. A wszystko to w historycznym momencie, gdy pejzaż alpejski zaczął stawać się miejscem zdobywania doświadczeń, badań naukowych i weryfikacji zdobyczy inżynierii ówczesnego stulecia”. Prezentowane na wystawie zdjęcia pochodziły z lat 1853-1868. Wśród autorów byli wybitni fotograficy II poł. XIX wieku, m.in.: Edouard Baldus, bracia Bisson, Charles Marville, Giorgio Sommer, piemontczyk Alberto Luigi Vialardi, Victor Muzet i John Stewart. XIX-wieczni artyści-fotograficy wyrażali poprzez swoje fotografie zachwyt dla dzieł natury, ale także przemysłu i techniki. M.in. w 1868 r. Alberto Luigi Vialardi uwiecznił odmienionego ducha czasów, dokumentując wykonanie pierwszego tunelu górskiego, tunelu Fréjus. Fascynacja wielką budową i maszynami, dziełem rąk ludzkich przewidywalnym i kontrolowanym powoli zastępowała fascynację naturą – groźną i nieprzewidywalną, doskonale symbolizowaną przez lodowiec Mer de Glace, wielokrotnie uwieczniany obiektywami różnych fotografów. Natomiast fotografie autorstwa braci Bisson, szeroko znane również jako królewski dar złożony Wiktorowi Emanuelowi II, mistrzowsko przekazywały widzowi wysublimowane zdumienie samotnymi szczytami i lodowcami Mont Blanc.

Muzeum Tatrzańskie w Turynie

W odpowiedzi na włoską wystawę już 26 listopada 2009 r. w Museo Nazionale della Montagna w Turynie odbył się wernisaż zakopiańskiej wystawy, pt. „Tatry – czas odkrywców”– pod włoskim tytułem „Alla scoperta dei Tatra. Arte e tradizione della Montagna polacca”. Wystawa potrwa jeszcze do 5 kwietnia 2010. Jej zasadniczym przesłaniem jest zaprezentowanie włoskiej publiczności podtatrzańskiej kultury drugiej połowy XIX wieku. W skład prezentacji wchodzą eksponaty należące do Muzeum Tatrzańskiego, które istnieje nieprzerwanie od 1889 roku. Wystawa w Turynie podzielona jest na tematy, daje wyobrażenie, jak odkrywali i postrzegali Tatry i górali przybysze – malarze, fotografowie, turyści, taternicy i narciarze. Ramy czasowe wystawy obejmują okres od XIX wieku do początków XX. Wyjątkiem jest galeria malarstwa, w której prezentowane są prace artystów zafascynowanych pejzażem Tatr od lat 30. XIX wieku do współczesności. Pierwsza część wystawy „W szałasie u pasterzy” przedstawia wyposażenie szałasu, wzbogacone o ikonografię związaną z tym tematem. Zaprezentowany jest także fragment wystawy „W góralskiej chałupie”, obrazujący wnętrze góralskich chałup. Tatry fotografowali znakomici fotografowie zawodowi z Krakowa – Awit Szubert i Józef Głogowski. I właśnie ich zdjęcia oraz prace innych fotografów, zawodowców i amatorów, prezentowane są na wystawie w dziale „Cudne widoki gór naszych”. Fragment wystawy „Tytus Chałubiński i wycieczki bez programu” poświęcony jest patronowi Muzeum Tatrzańskiego, Tytusowi Chałubińskiemu, wybitnemu lekarzowi, botanikowi, taternikowi – i organizowanym przez niego gromadnym wyprawom w Tatry z przewodnikami, kapelą góralską i tragarzami. Pod koniec XIX i na początku XX wieku coraz częściej chodzono w góry bez przewodników. Rozpoczął się okres rozwoju taternictwa zdobywczego, a w roku 1909 powstało Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe. O pierwszych zdobywcach skalistych zerw oraz pierwszych zjazdach narciarskich opowiada fragment wystawy „Taternicy i narciarze”. Kuratorami wystawy byli: Teresa Jabłońska, Grażyna Cisło, Anna Kozak, Anna Liscar, Helena Pitoń, Zofia Rak, Wojciech Szatkowski, Agata Wolak. Projektem plastycznym wystawy zajęła się Grażyna Orłowska, a koordynacją projektu Anna Wende-Surmiak. Promocji wystawy „Alla scoperta dei Tatra. Arte e tradizione della montagna polacca” towarzyszy katalog w oraz druki reklamowe, których wspólnym elementem graficznym jest reprodukcja obrazu Walerego Eljasza z roku 1893 „Turystki w Tatrach (Przy Morskim Oku)”. Wystawa została zrealizowana ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Województwa Małopolskiego i Regione Piemonte. Towarzyszyła  jej duża promocja, zarówno w Polsce, jak i we Włoszech. W Polsce patronat medialny nad imprezą objął: National Geographic, Polskie Radio Dwójka, TVP Kraków, Sztuka.pl, miesięcznik Góry, Dziennik Polski oraz portale internetowe. Odbyły się także 3 audycje radiowe poświęcone wydarzeniu. We Włoszech pojawił się katalog wystawy w nakładzie 2 tys. sztuk, rozdano 4 tys. zaproszeń na wystawę, ukazało się 8 tys. druków promocyjnych. Informacje o ekspozycji pojawiły się we włoskim radiu, telewizji włoskiej oraz na portalach internetowych. Partnerami projektu są: Urząd Miasta Zakopane, WARTA S.A., Citt? di Torino, Club Alpino Italiano. Dodatkowo na wystawie prezentowane są fragmenty filmów w reż. Jacka Zygadły z cyklu „Odkrywcy Tatr” oraz 3 prezentacje multimedialne: o Tatrach, stylu zakopiańskim i Muzeum Tatrzańskim. Zakopiański Urząd Miasta wydrukował 10 tys. folderów o Zakopanem i Muzeum Tatrzańskim oraz zasponsorował kapelę góralską i poczęstunek regionalny podczas wernisażu.

Sezon włoski w Zakopanem

Już w czasie Nocy Muzeów 15 maja 2010 nastąpi uroczyste otwarcie planowanych czterech wystaw z Museo Nazionale della Montagna z Turynu. Będą one otwarte do 31 października 2010 w placówkach Muzeum Tatrzańskiego.

W góry! Ceramika artystyczna z lat 1930-1950 (Galeria Sztuki na Kozińcu)

Kolekcja ceramiki artystycznej o tematyce górskiej, należąca do Museo Nazionale della Montagna w Turynie. Rzadkie i jedyne w swoim rodzaju eksponaty, stanowiące dziś część historii domów naszych matek i babć. Tworzyli je znani artyści, a realizowały firmy, które następnie eksportowały je na cały świat.

Góry na wesoło. Między szczytami i śniegami gier planszowych (Galeria Sztuki na Kozińcu)

Wśród tysięcy gier planszowych, znajdujących się w sprzedaży od wieku XIX do dnia dzisiejszego, gry o tematyce górskiej są bardzo rzadkie. Góry wznoszą się przed nami od zawsze; wysokie, strome i surowe, często są nie do zdobycia. Aby je pokonać, trzeba się na nie wspiąć. Jak przełożyć to wszystko we właściwy sposób na grę planszową? Odpowiedź znajdziemy na wystawie.

Góry owocowe. Etykietki skrzynek na owoce z lat 1900-1960 (Galeria Władysława Hasiora)

Motywy górskie pojawiały się nie tylko w sztuce wysokiej, ale i na plakatach filmowych, okładkach książek, a nawet przedmiotach codziennego użytku. Jedną z kolekcji Museo Nazionale della Montagna z lat 1900-1960 są etykiety o tematyce górskiej ze skrzynek, używanych do transportu owoców.

Spojrzenie na Alpy. Góry Piemontu w fotografii z lat 1870-1940 (Muzeum Stylu Zakopiańskiego w willi Koliba)

Wystawa to już druga prezentacja dawnej fotografii Alp ze zbiorów Museo Nazionale della Montagna. Tym razem będą to fotografie z lat 1870-1940.

Kolekcja będzie okazją do refleksji, jak, wraz z rozwojem techniki fotograficznej, zmieniało się spojrzenie na góry wybitnych twórców tej dziedziny sztuki.

*

„Museo Nazionale della Montagna jest największym muzeum górskim na świecie. Idea stworzenia muzeum górskiego w Turynie narodziła się w roku 1874 wśród pierwszych członków Club Alpino Italiano, czwartej organizacji alpinistycznej świata. Wtedy to w budynku poklasztornym zgromadzenia kapucynów na Monte dei Cappuccini otwarto mały pawilon i ruchomą lunetę, przez którą można było oglądać 400-kilometrową panoramę Alp. W kolejnych latach stopniowo powiększano muzeum, a ostatni duży remont przeprowadzono przed XX Zimowymi Igrzyskami Olimpijskimi, które odbyły się w Turynie w 2006 roku. W Museo della Montagna, obok stałej ekspozycji, organizowanych jest wiele wystaw czasowych. Muzeum ma największe na świecie centrum dokumentacji górskiej oraz zbiór filmów i fotografii o tematyce górskiej. Jest też siedzibą International Alliance for Mountain Film, organizacji zrzeszającej najważniejsze festiwale filmu górskiego, do której w 2009 roku został przyjęty zakopiański festiwal filmowy „Spotkania z Filmem Górskim”.

www.museomontagna.org

Jakub Brzosko