Na wieść o majowym wybuchu III Powstania Śląskiego Zakopane ogłasza mobilizację, a porucznik Jerzy Lgocki formuje 2. Baterię I Dywizjonu Artylerii.

Był maj 1921 roku. Jednostkę tworzyło 40 ochotników. Bez chwili wahania odpowiedzieli na wezwanie do walki. Przez dwa miesiące ramię w ramię ze Ślązakami oraz jednostkami wsparcia z całego kraju toczyli zacięte boje z Niemcami. Walczyli m.in. o Górę Świętej Anny, biorąc udział w najbardziej krwawych potyczkach. Mimo to wszyscy żołnierze spod Giewontu po zwycięskiej walce szczęśliwie i bez strat wrócili na Podhale.

Dziś, w Roku Górali ustanowionym przez Sejmik Województwa Śląskiego i w setną rocznicę Trzeciego Powstania Śląskiego, Zakopane szuka żołnierskich śladów, które wiodły młodych powstańców z Zakopanego na Śląsk. - Po tym, jak z początkiem kwietnia ogłosiliśmy nasze poszukiwania na łamach Tygodnika Podhalańskiego, zgłosiło się do nas sporo zakopiańczyków z dokumentami i wiekowymi zdjęciami - mówi Natalia Skiepko, miejski konserwator zabytków. - Byli zaskoczeni, że dziadek czy pradziadek walczył w Powstaniu Śląskim. Mieszkańcy wciąż dzwonią, przynoszą fotografie przodków w dziwnych mundurach. My już mamy tyle materiałów, że rozpoznajemy bezbłędnie, że chodzi o artyleryjską formację wojskową, jaką uformowano z zakopiańskich ochotników.

Trzeci raz

Trzecie Powstanie Śląskie było ostatnim z trzech zbrojnych zrywów polskiej ludności na Śląsku. Wybuchło w nocy z 2 na 3 maja 1921 r. Walki trwały dwa miesiące. Ich efektem było przyznanie Polsce znacznie większej części Górnego Śląska, niż pierwotnie planowano. Rada Ambasadorów zdecydowała, że Polsce przypadły w udziale Katowice, Świętochłowice, Królewska Huta (dziś Chorzów), Rybnik, Lubliniec, Tarnowskie Góry i Pszczyna. Taki podział był dla Polski bardzo korzystny gospodarczo. Na przyłączonym terenie pracowały 53 z 67 istniejących kopalni oraz 22 z 37 wielkich pieców i 9 z 14 stalowni.

Przetrwanie pamięci

Jak zaznacza miejska konserwator, działalność polityczna oraz walka zbrojna na rzecz zjednoczenia ziem Polskich były bardzo dobrze odbierane w ówczesnym Zakopanem. I bardzo silnie wspierane przez Radę Gminy Zakopane, w tym wójta Medarda Kozłowskiego. Mobilizacja wojskowa ogłoszona 3 maja 1921 roku była właśnie wyrazem zaangażowania oraz solidarności w staraniach o odzyskanie Górnego Śląska i włączenie ziem w granice Rzeczpospolitej. Rekrutacja i werbunek odbywały się na dzisiejszym placu Niepodległości. Stąd grupa 40 ochotników z Zakopanego ruszyła na III Powstanie Śląskie pod dowództwem por. Jerzego Lgockiego. Uformowali 2. Baterię I Dywizjonu Artylerii.

- Lista uczestników z Zakopanego jest znana dzięki skrupulatnym notatkom jednego z uczestników walk, ppor. Władysława Cieleckiego - podkreśla Natalia Skiepko. - Władysław Cielecki przez całe swoje kombatanckie życie pielęgnował pamięć o bohaterskich czynach młodzieży zakopiańskiej.

Wraz z nim o przetrwanie pamięci o zakopiańskich powstańcach starali się Alfons Lorek i Józef Bochenek. - Górale do powstania ruszyli w cywilnych ubraniach, tak jak stali, mimo to ich obecność na froncie bardzo podnosiła morale wojsk powstańczych - przypomina Natalia Skiepko. - Dopiero Polska Ludowa, dbając o kultywowanie powstańczej walki z Niemcami, ufundowała żołnierzom jednolite umundurowanie. Ppor. Władysław Cielecki zmarł w Zakopanem w grudniu 1988r., a wraz z nim zginęła część pamięci o powstańcach śląskich z Zakopanego.

To z inicjatywy weteranów III Powstania Śląskiego w Zakopanem mamy Drogę Powstańców Śląskich. Konserwator miejska przypomina, że to zakopiańscy bojownicy wystąpili o ustanowienie odznaki pamiątkowej III Powstania Śląskiego.

- Wszyscy nasi ochotnicy z walk wrócili, nikt nie zginął, a każdy z nich potem był związany z wojskowością, czy też brał udział w walkach na frontach II wojny światowej bądź czynnie działał w konspiracji - podkreśla Natalia Skiepko.

Zdjęcia z frontu

Zakopane planuje godnie uczcić udział swych mieszkańców w udanym powstaniu. - Uroczyste obchody 100. rocznicy wybuchu III Powstania Śląskiego rozpoczniemy w dniu wybuchu powstania, mianowicie 3 maja - mówi Natalia Skiepko. - Na wystawie plenerowej przy oczku wodnym na Krupówkach otwarta zostanie wystawa poświęcona naszym ochotnikom oraz Wojciechowi Korfantemu, dyktatorowi III Powstania Śląskiego. Na 16 plastronach pokażemy zdjęcia z frontu, obrazy poszczególnych bitew i tych powstańców, których rodziny udało nam się odnaleźć. Przykładowo stryj Stanisława Marduły, prezesa Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół" w Zakopanem, był jednym z powstańców śląskich.

Obchody stulecia III Powstania Śląskiego pod Giewontem miasto organizuje wspólnie z TG "Sokół", Urzędem Marszałkowskim w Opolu, Ministerstwem Obrony Narodowej oraz Uniwersytetem Śląskim. - Uroczystości mają na celu przywrócenie należnej pamięci o bohaterskiej postawie powstańców śląskich, w tym młodzieży zakopiańskiej, aktywnie walczącej o wolny Śląsk - podkreśla Natalia Skiepko. - Szczególne miejsce w naszych wydarzeniach zajmuje postać Wojciecha Korfantego, posła, dyktatora III Powstania Śląskiego, jednego z ojców niepodległości, honorowego obywatela Zakopanego, właściciela willi "Elżbiecina" w Zakopanem, przy ul. Zamoyskiego 30.

Korfanty w Zakopanem

Postać Wojciecha Korfantego jest mocno związana z naszym miastem. Od 1903 roku regularnie bywał w Zakopanem. Przyjaźnił się m.in. Wojciechem Brzegą, Stanisławem Witkiewiczem i jego synem Witkacym. W końcu ok. 1920 roku kupił dla swej żony willę, którą na jej cześć nazwał "Elżbiecina".

Budynek dotrwał do naszych czasów niemal w pierwotnej formie. W jadalni zachował się sosrąb z datą 1912. Autor budynku nie jest znany. Przypuszcza się, że projektantem i wykonawcą mógł być krakowski architekt Tadeusz Prauss, autor m.in. pobliskiej willi Jadwiniówka II (wzniesionej dla córki Tytusa Chałubińskiego), zachodniego skrzydła willi Koliba oraz schroniska nad Morskim Okiem w Tatrach. Fundatorem willi był Wojciech Roj.

Kilka lat temu ostatni spadkobiercy sprzedali swe ostatnie udziały w willi.  W roku 2015 nieruchomość została zakupiona przez obecnych właścicieli.  Znając historię "Elżbieciny", z pietyzmem i pod okiem konserwatora odnowili obiekt, przywracając mu dawny blask.

Przypominamy nazwiska żołnierzy z Zakopanego, którzy aktywnie walczyli w III Powstaniu Śląskim:

Por. Jerzy Lgocki

Por. n.im. Kuźniak

Ppor. Kazimierz Zeltzer

Pchor. Erwin Mayerhofer

Plut. Alfons Lorek

Plut. Jan Wojas

Plut. n.im. Szewczyk

Kan. Józef Bochenek

Kan. Franciszek Mayerhofer

Kan. Jan Zieliński

Kan. Mieczysław Czyżewski

Kan. Władysław Cielecki

Kan. Jerzy Rzepecki

Kan. Mieczysław Różański

Kan. Edward Białecki

Kan. Janusz Okołowicz

Kan. Jerzy Maciejewski

Kan. Jan Kreuz

Kan. Stanisław Ciemniewski

Kan. Stefan Makowski

Kan. Stanisław Walczak

Kan. Jarosław Jankowski

Kan. Stanisław Chramiec

Kan. Eugeniusz Nierychlewski

Kan. Stanisław Sikorski

Kan. Wiktor Czarnocki

Kan. Wojciech Zalewski

Kan. Jan Turek

Kan. Stanisław Papierz

Kan. Andrzej Marduła

Kan. Stanisław Figus

Kan. Antoni Kwaśniewski

Kan. Stanisław Rybak

Kan. Rudolf Kocjan

Kan. Andrzej Czarniak

Kan. Wojciech Wawrytko

Kan. Andrzej Wawrytko

Kan. Józef Pawlica

Kan. Jan Żegleń

Kan. Józef Fischer

Kan. Adam Rychlik

Kan. Kazimierz Trząski

Kan. Józef Berestko

Kan. Ludwik Troszok

Kan. Jan Bajer

Jan. Emil Kissela

Kan. n.im. Dorff

Kan. Tadeusz Wójcicki

Kan. Stanisław Świstak

Kan. Stanisław Boy-Żeleński

Kan. Władysław Asner

Ogn. n.im. Rodakowski

Ogn. Karol Wyżga

Dr n.im. Widacki

Zdjęcie ze zbiorów Muzeum Tatrzańskiego, kolorował Rafał Jabłoński Zelek