Gdy przyszło morowe powietrze, umierali tak szybko, że ksiądz z największym trudem nadążał z uzupełnianiem ksiąg metrykalnych.

::attachment{"type":"gallery", "template":"thumb3", "item_id":"139397"}

Widok siedemdziesięciolatka w połowie osiemnastego wieku w Rabce był prawdziwym ewenementem. Mało kto dożywał tak sędziwego wieku. Gdy umierał pięćdziesięciolatek, pleban w adnotacjach księgi metrykalnej zapisywał „starzec”. Bardzo rzadko zdarzało się, że ktoś jednak sprzeciwił się naturze i dożył wieku sędziwego, nawet jak na współczesne kryteria. W osiemnastym wieku nawet skrupulatni austriaccy urzędnicy aż tak wielkiej uwagi do dat nie przywiązywali i trudno było precyzyjnie określić wiek nadobnego starca. Pleban w takim wypadku nieco uznaniowo przy nazwisku seniora wpisywał: 100 lat…

Od wielu lat dokumenty zgromadzone w archiwach, a w szczególności prowadzone w rabczańskiej parafii księgi parafialne i metrykalne, studiuje Barbara Słuszkiewicz. Co można wyczytać między wersami liczących z górą dwa wieki urzędowych zapisów? Okazuje się, że bardzo wiele. – Księgi metrykalne to najważniejsze źródło wiedzy o chorobach, epidemiach i umieralności – podkreśla badaczka historii. – Księgi parafialne są może lakoniczne, ale w każdym zapisie czuje się, że to przecież czyjś los. A w księgach metrykalnych zapisy bywają jeszcze bardziej dramatyczne, dotyczą nieraz walki o czyjeś życie…

W osiemnastowiecznej Rabce kwestie zdrowotności były absolutnie najważniejsze. Generalnie zdrowia wśród mieszkańców nie było. Za to choroby rozwijały się w najlepsze i dziesiątkowały społeczność. Sytuacja rabczan nie odbiegała zanadto od marnego położenia ludności w całej Zachodniej Galicji. Choroby przychodziły nagle: pomory, epidemie. Dziś powiedzielibyśmy – pandemie. Choroby zakaźne odbierały życie tak łatwo: ospa prawdziwa czy choćby prozaiczne anginy, których dzieci zwykle nie przeżywały. Zapisy w księgach parafialnych jako przyczyny zgonów podają najczęściej objawy w rodzaju: gorączka nerwowa, ból piersi. Rzadziej pojawiają się też określenia konkretnych chorób: rak twarzy, dur plamisty, dyzenteria zwana czerwonką i budząca największą trwogę – cholera. Tylko w Rabce zabiła około 1000 osób. – Zapisy w księgach metrykalnych były w czasach pomorów nierówne, nerwowe. Nie takie cyzelowane jak wpisy o ślubie czy chrzcinach. Widać było, że ksiądz uzupełniał księgi w pośpiechu – wtrąca Barbara Słuszkiewicz.

Austriaccy zaborcy, choć wiele im można zarzucić, próbowali jednak ludziom wpajać zasady higieny. Niektóre zalecenia z trudem były przyjmowane przez mieszkańców, jak choćby zakaz używania cmentarzy przykościelnych połączony z poleceniem przeniesienia miejsc pochówku poza obszar zabudowany. Dekret cesarza z 1784 roku spotkał się ze sprzeciwem. Ludzie uważali, że tego rodzaju pochówek zbruka majestat śmierci. W Rabce cmentarz został wyznaczony na gruntach przekazanych parafii przez dziedzica. Powstał w 1848 roku. Nekropolia przy ulicy Orkana istnieje do dziś i jest zwana Starym Cmentarzem. Poza miejscem zamieszkania powstał jeszcze jeden cmentarz na Dzielcach – przy granicy z Skomielną Białą. Był to cmentarz choleryczny. Jako pierwsza spoczęła tam w 1831 roku Anna Łopatowa z swą 9-letnią córką Zofią…

Czasy osiemnastowiecznej epidemii nie odbiegały zanadto od pandemii, którą wszyscy wciąż doskonale pamiętają. Izolacja chorych, zakaz odwiedzania się, pochówki odbywające się pospiesznie, bez udziału rodzin.

Stwierdzenie, że dwa wieki temu rabczanie byli całkowicie pozbawieni opieki zdrowotnej, byłoby niesprawiedliwe. W wiosce mieszkał medyk zatrudniony we dworze, który zajmował się także leczeniem miejscowej ludności. Chirurg – bo tak formalnie brzmiała nazwa funkcji – był namiastką rodzinnego lekarza. Kwalifikacje medyka pozostawiały jednak wiele do życzenia. Chirurg opatrywał rany, nastawiał kości, puszczał krew, stawiał bańki, przystawiał pijawki, nacinał wrzody i ropnie, wykonywał najprostsze zabiegi chirurgiczne, znał się na leczeniu oparzeń i odmrożeń. W wiosce pojawiali się też cyrulicy od upuszczania krwi oraz wykształceni w wojsku po półrocznym kursie felczerzy. Byli też wędrowni medycy i akuszerki. Paradoksalnie kompetencje pań przyjmujących porody były naprawdę wysokie. W księgach metrykalnych została zamieszczona długa ich lista. Akuszerka musiała mieć co najmniej 24 lata, być zamężną, przejść kurs i prowadzić specjalne książeczki.

O ile choroby były najczęstszymi przyczynami śmierci rabczan sprzed dwóch wieków, to jednak w rubryce „przyczyny zgonu” znajdowały się także innego rodzaju zapisy: samobójstwo, upadek z konia, wypadek przy pracach leśnych, utonięcie w stawie, a nawet… delirium. Niestety dość często jako przyczynę śmierci, szczególnie wśród dzieci, podaje się… głód.

W kronikach metrykalnych znalazł się bardzo ciekawy zapis dotyczący choroby i śmierci właściciela Rabki – Józefa Zubrzyckiego. Dziedzic rabczański zmarł w 1844 roku w wieku 75 lat. Mimo że był pod opieką lekarza, a medykamenty potrzebne do leczenia kosztowały 55 reńskich złotych (równowartość konia), szlachcic zszedł na zapalenie cewki moczowej.

O zdrowiu i kruchości życia w dawnej Rabce Barbara Słuszkiewicz opowiadała podczas kolejnej prelekcji, która odbyła się w Galerii „Pod Aniołem”.

mk