Rabczanie, którzy wytoczyli Rosji proces w sprawie zaniedbań przy wyjaśnianiu okoliczności zbrodni katyńskiej - przegrali przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka.

::attachment{"type":"gallery", "template":"thumb3", "item_id":"20729"}

Sztrasburski trybunał już po raz drugi umył ręce. Podobnie jak przed rokiem, skład orzekający stwierdził, że nie jest w stanie zweryfikować rzetelności śledztwa prowadzonego przez rosyjską prokuraturę (które miało wyjaśnić okoliczności zbrodni na polskich oficerach, a także wskazać winnych). Pozew przeciwko Federacji Rosyjskiej wniesiony do Trybunału Praw Człowieka zainicjowali dwaj rabczanie: Jerzy Janowiec i Antoni Trybowski.

Ojciec Jerzego Janowca - Andrzej był przedwojennym rabczańskim weterynarzem, zmobilizowanym we wrześniu 1939 roku oficerem rezerwy. Ze swym oddziałem rabczanin zawędrował aż do Lwowa. Tam 17 września został aresztowany przez komunistyczną bojówkę. Trafił do obozu w Starobielsku. W listopadzie 1939 roku rodzina otrzymała ostatnią wiadomość od ojca. Na odwrocie pocztówki Andrzej zapewniał, że "jest żywy i trzyma się zdrowo". "Jedynym marzeniem moim jest w życiu, by was jeszcze zobaczyć..."

Odpowiedź, którą natychmiast wysłała małżonka Helena, wróciła z adnotacją: "Adresat nieznany".

O losie, jaki spotkał polskich oficerów internowanych przez Sowietów, Janowcowie dowiedzieli się z książki przywiezionej przez znajomą z Kanady. Dopiero w 1993 roku Polski Czerwony Krzyż potwierdził, że Andrzej Janowiec figuruje na liście jeńców obozu w Starobielsku pod numerem 3914. Przy okazji ekshumacji charkowskich mogił w 1995 roku zostały wydobyte zwłoki porucznika Andrzeja Janowca. Zostały zidentyfikowane na podstawie karteczki z notatnika, ukrytej w kieszeni płaszcza.

*

Jak doszło do tego, że rabczanin pozwał do sądu Federację Rosyjską? Jak sam mówił już 5 lat temu w rozmowie z Tygodnikiem - pozew sprowokowała rosyjska buta, artykuły z rosyjskich gazet o tym, że Katyń nie był zbrodnią wojenną, a jedynie bandyckim napadem, zorganizowanym przez "nieznanych sprawców".

Rosyjska prokuratura wojskowa nie chciała uznać rabczanina za stronę "Sprawy Katyńskiej". W ironicznych pismach przekonywała, że sprawiedliwości przed rosyjskimi sądami mógłby dochodzić jedynie pokrzywdzony - Andrzej Janowiec. Gdyby się zgłosił, mógłby nawet dostać wgląd w dokumenty...

Mimo wszystko początkowo pan Jerzy próbował szukać sprawiedliwości przed rosyjskim wymiarem sprawiedliwości. Zgodnie z przewidywaniami, inicjatywa zakończyła się klapą, jednak rabczanin osiągnął swój cel. Wyczerpał wszystkie możliwości odwoławcze przed sądami rosyjskimi, co otwierało możliwość wniesienia skargi przed Europejski Trybunał Praw Człowieka. Pozew wpłynął w 2007 roku. Wypunktowane w nim zarzuty sprowadzały się do tezy, że rosyjski wymiar sprawiedliwości nie dołożył wystarczających starań do wyjaśnienia okoliczności mordu katyńskiego. Pięć lat później zapadł pierwszy wyrok - niekorzystny dla rabczan i 13 innych przedstawicieli rodzin katyńskich, podpisanych pod skargą. W tym tygodniu Wielka Izba Europejskiego Trybunału Praw Człowieka potwierdziła, że "Trybunał nie ma kompetencji do zbadania zarzutu o braku skuteczności śledztwa w odniesieniu do zdarzeń, które miały miejsce przed przyjęciem Konwencji w 1950 roku". Rozstrzygnięcie jest prawomocne.

***

O wyroku ETPC dla Tygodnika Jerzy Janowiec, syn zamordowanego w Katyniu porucznika Andrzeja Janowca, inicjator pozwu przeciwko Rosji:

- Oczywiście, że kiepsko się czuję, nie przypuszczałem, że to przyjmie taki negatywny dla nas obrót. Niemniej jednak w dalszym ciągu twierdzę, że trwający tyle lat nasz wysiłek miał sens. Cała Europa, nawet cały świat, dowiedział się wreszcie o tym, co zaszło w Katyniu, jaka straszna zbrodnia się tam dokonała i kto był jej autorem. A jeszcze nie tak dawno prawda o Katyniu nie była dobrze znana nawet w Polsce. Pamiętam, jak parę lat temu mój syn wyjeżdżał na Zachód na winobranie. Musiał się bardzo natrudzić, żeby wytłumaczyć ludziom, że do zbrodni w Katyniu doszło naprawdę, że tam zostali zamordowani polscy oficerowie. Syn musiał przekonywać ludzi Zachodu, że Katyń to nie wymysł propagandy. Czy wciąż wierzę, że Rosja kiedyś przyzna się do winy, że ktoś za tę zbrodnię odpowie? Naprawdę, nie wiem, tracę nadzieję.

Marek Kalinowski

[Czytaj więcej: Jerzy Janowiec kontra Rosja]