W Gronkowie tuż przy skrzyżowaniu zostało pochowanych 16 niemieckich żołnierzy, niewiele osób wie o tym nieoznakowanym cmentarzysku. Koło Dursztyna zarośnięta krzakami mogiła przypomina o zamarzniętej tam matce z dzieckiem.

::attachment{"type":"gallery", "template":"thumb3", "item_id":"13701"}

Takich bezimiennych mogił na Podhalu jest wiele. Partyzanckie groby, cmentarze choleryczne, żydowskie macewy wyrastające gdzieś wśród traw, pola bitew czy po prostu miejsca wypadków naznaczone krzyżem przy drodze. Każde z nich ma swoją smutną historię, nieznajomego zmarłego, za którym rzadko się ktoś modli. Rzadko, albo w ogóle, skrzy się światło lampki.

W Gronkowie, w okolicach skrzyżowania, gdzie drogi rozchodzą się na Nowy Targ, Bukowinę Tatrzańską i Bór pochowanych zostało 16 niemieckich żołnierzy. Zginęli 28 stycznia 1945 roku podczas wyzwolenia. Znienawidzeni, ograbieni ze wszystkiego, nawet z ubrań i butów. Mój ojciec, który mieszkał wtedy w sąsiedniej wsi, opowiadał, jak rano przyjechał do Gronkowa, by zobaczyć miejsce po bitwie. Widok nagich ludzkich ciał wśród zabitych koni zapamiętał na całe życie. Zostali pochowani w miejscu, gdzie zginęli, nigdy nie doczekali się nawet krzyża. Nikt z ich bliskich nie zna miejsca ich pochówku. 1 listopada wieczorem, co roku od lat, zapalam przy krzyżówce symboliczną świeczkę.Wcześniej robili to inni.

Podobne miejsce jest na Przełęczy Trybskiej, pomiędzy Trybszem a Łapszami Wyżnymi. O tragedii i zabitych tam Niemcach przypomina duży drewniany krzyż. - W tym miejscu szła linia umocnień. W 1944 roku zginęło przy okopach kilkunastu Niemców, którzy zostali tam pochowani. Po wojnie odbyła się ekshumacja i szczątki ich ciał przewieziono do Niemiec. A łapszański proboszcz postawił w tym miejscu krzyż - opowiada Adam Kustwan, przewodnik górski i pasjonat historii regionu.

Prawie w każdej wsi jest miejsce, gdzie zostali pochowani zmarli na cholerę, często nawet miejscowi nie wiedzą dziś gdzie. W Szaflarach takie miejsce jest pod Lubelkami, w Borze w tym miejscu jest dziś obecny cmentarz. Duże choleryczne cmentarze są w Krościenku czy Grywałdzie.

Zadbany cmentarz żydowski jest tylko w Nowym Targu przy ul. Jana Pawła II. Niewiele osób już wie o takim cmentarzu w Krościenku, a po cmentarzu żydowskim w Czarnym Dunajcu postało tylko kilka pochylonych macew, ukrytych wśród zeschniętych traw.

Dużo mogił, szczególnie w Gorcach, pozostało po partyzantach. O śmierci jednego z nich przypomina kapliczka przy zółtym szlaku, wiodącym z Nowego Targu na Turbacz. Na Długiej Hali, pomiędzy schroniskiem i Metysówką krzyż przypomina piękną i smutną zarazem historię młodej dziewczyny, Anielki Białoń, która biegła, by ostrzec partyzantów. W tym właśnie miejscu została zastrzelona przez snajpera, ale odgłos strzału ostrzegł i uratował leśnych druhów.

W Białym Dunajcu takie miejsce jest na os. Gile, odbyła się tam egzekucja przeprowadzona przez żołnierzy Ognia.

- Nad Łopuszną, w Harklowskich Koszarach jest tajemniczy krzyż, najprawdopodobniej został tam pochowany dowódca Liberatora, amerykańskiego samolotu, który rozbił się w Ochotnicy nad przełęczą Pańska Prehybka. Cała załoga z niego uratowała się, nieznane są tylko losy dowódcy, który wyskakiwał jako ostatni. Ponoć został pochowany w miejscu, gdzie do dziś stoi krzyż. Jest kilka wersji jego śmierci. Niektórzy mówią, że zginął podczas skoku, inni twierdzą, że przeżył skok, ale zabił go ktoś z miejscowych - opowiada Adam Kustwan.

W Gronkowie, w drodze na pobliską Skałkę, na granicy lasu i pól jest inny krzyż. Z miejsca tego roztacza się piękny widok na Tatry i Gorce. To miejsce, w którym zmarł w latach 50. ub. wieku ówczesny proboszcz - ks. Władysław Miłaszewski. Świadkiem tych zdarzeń był o. Leon Knabit, który tuż po święceniach kapłańskich trafił do Gronkowa. Był 24 lipca 1954 roku. W parafii gościł właśnie bp Michał Klepacz, który po aresztowaniu prymasa Wyszyńskiego, pełnił za niego obowiązki przewodniczącego Konferencji Episkopatu. ów biskup, ks. Stajduła i gronkowski proboszcz wybrali się na pobliską Skałkę. A że bp Klepacz w tym czasie dostał depeszę, młody ks. Leon Knabit pobiegł za nimi. Znalazł biskupa w polach, prałat wracał oddzielnie. Był 500 metrów przed nimi, widzieli jego postać idącą w stronę plebanii. Gdy doszli do lasu, zobaczyli jak ks. Miłaszewski osuwa się na ziemię. Skonał właśnie w tamtym miejscu. Gronkowianie, którzy nadjechali w tym czasie, zabrali go na furkę i przewieźli na plebanię. A w miejscu, gdzie zmarł, do dziś stoi skromny krzyż.

Inny, mniejszy krzyż, od lat jest przy drodze z Gronkowa na Kobylarzówkę. W latach 70. zginął tam mężczyzna, który wracał z porodówki w Białce Tatrzańskiej, gdzie żona urodziła właśnie piąte ich dziecko. Na jakiejś nierówności motocykl wyrzuciło z drogi, mężczyzna uderzył podczas upadku głową. Nie przeżył.

Przy drodze z Krempach do Dursztyna w krzakach jest mogiła, niewidoczna prawie. - W tym miejscu, jeszcze przed wojną zginęła matka z dzieckiem. Jechała saniami, które wywróciły się, ona z dzieckiem wypadła do śniegu i tam już pozostała - opowiada Zuzanna Czajka zasłyszaną od swojej mamy historię. Gdy jedzie do pracy z Dursztyna do Nowego Targu, po drodze pomiędzy Nową Białą a Łopuszną mija codziennie krzyż, naznaczony inną tragedią. - Zginął tu mężczyzna, który wiózł w samochodzie kalekę na wózku inwalidzkim. Tu doszło do wypadku. Mężczyzna z wózka wyszedł z wypadku bez szwanku, kierowca zmarł - opowiada Zuzanna Czajka.

Przy wierchowej drodze w Łapszance jest z kolei kapliczka, przy której zmarł mężczyzna porażony piorunem. Kapliczka stała już wcześniej, mężczyzna biegł, by dzwonkiem w niej ostrzec innych przed nadchodzącą burzą. Przypłacił życiem, o czym przypomina historia spisana tam na tabliczce.

Czasem prawdziwa historia zamienia się w legendę. I taką ma Pucołowski Stawek nad Łopuszną.na polanie Srokówki. - Według legendy ze stawku wychodziły dusze skazańców wieszanych na Szubienicznym Wierchu koło Czorsztyna. Zamek czorsztyński ze stawem łączy bowiem tajemniczy tunel, którym dusze zmarłych wędrowały. Po wyjściu na ziemię, szły przez Halę Długą na Czoło Turbacza, by gromadzić się przy \"diabelskim kamieniu\" - opowiada Adam Kustwan. I choć to tylko romantyczna legenda, wędrując w okolicach Pucułowkiego Stawku warto pamiętać o skazańcach z Czorsztyna, którzy może także czekają na nasze \"wieczne odpoczywanie...\"

Beata Zalot