Problematyka okupacji polskiego Spisza i Orawy była jednym z tematów konferencji historycznej, zorganizowanej na Uniwersytecie Opolskim. Ze swoim referatem wystąpił podczas niej Robert Kowalski, prezes nowotarskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego.

::attachment{"type":"gallery", "template":"thumb3", "item_id":"27549"}

Konferencja nosiła tytuł „II Wojna światowa w słowach i obrazach”, a impulsem do jej zorganizowania była przepadająca w tym roku 70. rocznica zakończenia II wojny światowej. W sesji uczestniczyli młodzi badacze i doktoranci z kilku ośrodków naukowych w kraju, m.in. z Uniwersytetu Wrocławskiego, Łódzkiego, Jagiellońskiego, Opolskiego, Śląskiego i Uniwersytetu. Właśnie ten ostatni reprezentował m.in. Robert Kowalski i to właśnie za sprawą jego wystąpienia na konferencji podjęta została problematyka okupacji południowych rubieży II Rzeczypospolitej. 

W swoim referacie zatytułowanym „Wojenna rzeczywistość na polskim Spiszu i Orawie pod okupacją słowacką w latach 1939-1944”, prezes nowotarskiego PTH poruszył m.in. kwestie dot. „aspektów prawnych” zajęcia - a następnie z pogwałceniem prawa międzynarodowego włączenia tych terenów w granice Tisowskiej Słowacji. Przedstawił też obraz wojennej rzeczywistości na Spiszu i Orawie, tak w sferze gospodarczej jak i społecznej z uwzględnieniem czynników narodowościowych.

Na początku wystąpienia Kowalski szczegółowo omówił zapisy układu niemiecko-słowackiego tzw. Paktu Ribbentrop-Černak, podpisanego w Berlinie 21 listopada 1939 r. przez Joachima Ribbentropa - ministra spraw zagranicznych III Rzeszy i Matuša Černiaka - posła pełnomocnego Republiki Słowacji. Na mocy tegoż porozumienia słowacki parlament w Bratysławie przyjął 22 grudnia 1939 r. ustawę o inkorporacji polskiego terytorium.  Obejmowała ona swym zasięgiem zarówno obszary zajęte przez Polskę w listopadzie i grudniu  1938  r., jak też te pozostające w granicach II RP  od 1919, 1920 i 1924 r.  

- Wspólna decyzja Adolfa Hitlera i ks. Jozefa Tiso podjęta została z naruszeniem prawa międzynarodowego. Dlatego układ niemiecko-słowacki był dokumentem bez wartości prawnej, podobnie jak decyzje, mocą których wcielono do Rzeszy obszary Pomorza, Wielkopolski i Śląska, do ZSRS Kresów Wschodnich, a do Litwy okręgu wileńskiego. Państwo polskie nie przestało wszak prawnie istnieć i nikt nie miał prawa dysponować częściami jego obszaru. Rząd w Bratysławie, przyjmując owe ziemie z rąk niemieckich i nie oglądając się na stanowisko prawowitego właściciela, dawał dowód nieliczenia się z podstawowymi normami obowiązującymi w stosunkach międzynarodowych. Co prawda, nieliczni już wtedy polonofile, jak np. Karol Sidor i Pavol Čarnogurský byli temu przeciwni i starali się w miarę swych możliwości nieść pomoc Polakom, lecz nie zmieniło to istoty sprawy – podkreślał Kowalski w swoim referacie.

Przypominał następnie, że choć dla mieszkającej na tym obszarze ludności polskiej rozpoczął się blisko pięcioletni okres okupacji, w przeciwieństwie do sąsiednich terenów, włączonych do  III Rzeszy jak Wielkopolska, Pomorze czy Śląsk oraz do utworzonego Generalnego Gubernatorstwa, obraz życia społecznego oraz gospodarczego był tu diametralnie różny. O ile bowiem tereny pozostające pod administracją GG zostały poddane planowej i intensywnej eksploatacji ekonomicznej a miejscowa ludność,  w szczególności pochodzenia żydowskiego eksterminacji, o tyle na Spiszu i Orawie została utworzona „cieplarnia konsumpcyjna”.  Był to jeden elementów polityki rządu w Bratysławie, której zasadniczym celem  było zajęty obszar na trwałe inkorporować do państwa słowackiego, a zamieszkującą tam ludność polską poddać szybkiej asymilacji. 

Z zachowanych materiałów źródłowych wyłania się obraz planowo prowadzonej akcji słowakizacyjnej, obejmującej wszystkie obszary życia społecznego i gospodarczego. Objęto nią - jak przypominał prezes nowotarskich historyków - zarówno oświatę i szkolnictwo, jak również administrację cywilną i kościelną. Na przeciwnym biegunie znajdowały się działania w sferze gospodarczej,  mające na celu w krótkim czasie podnieść poziom życia mieszkającej tutaj ludności, a tym samym zagwarantować Bratysławie, przynajmniej częściową akceptację nowej rzeczywistości. Ludność poddana tak zaplanowanej akcji propagandowej, mającej jednocześnie świadomość tragicznej sytuacji panującej po drugiej stronie granicy, niestety w pewnym zakresie takiej legitymacji warunkowo jej udzieliły. Problem był jednak zdecydowanie głębszy i wynikał także z pragmatyzmu ludzi pogranicza. Nie po raz pierwszy bowiem, ujawnił się proces nazwany przez nowotarskiego historyka  - „koniunkturalną tożsamością”. 

Prezentowane na konferencji referaty, w tym także wystąpienie Kowalskiego znajdą się w materiałach pokonferencyjnych, które do końca roku będą opublikowane. 

oprac. pd