Stanisław Nędza-Kubiniec podpisał zobowiązanie o współpracy z Urzędem Bezpieczeństwa. Po niespełna roku UB uznało go za informatora bez wartości operacyjnej. Oto kulisy tej sprawy.

Odkryliśmy nieznany dotąd epizod z życia Stanisława Nędzy-Kubińca - poety, prozaika, działacza społecznego i politycznego z Kościeliska. W archiwach Instytutu Pamięci Narodowej odnaleźliśmy jego ręcznie podpisane zobowiązanie o współpracy z Urzędem Bezpieczeństwa.

Zobowiązanie o współpracy

Publikujemy jego treść w oryginalnym brzmieniu:

„Ja Kubiniec Stanisław zam. w Kościelisku oświadczam, że jest dobrym obywatelem Polski Ludowej i zobowiązuję się dobrowolnie i uczciwie pracować na rzecz Polski Ludowej, służyć radą i pomocą organom państwowym, tępić objawy wrogiej działalności i zawiadomić Władze Bezpieczeństwa Publicznego. Informacje moje będę składał pod pseudonimem „Stary”. W razie niedotrzymania powyższego w tajemnicy nawet przed najbliższą rodziną zostanę ukarany zgodnie i z prawem obowiązującym w Polsce Ludowej. St. Nędza Kubiniec”.

Czas represji

Kubiniec podpisał zobowiązanie 11 września 1954 roku. Odtąd jako TW Stary miał składać informacje na UB. Pamiętajmy, że był to czas okrutnych i bezwzględnych represji bezpieki. Władze PRL stosowały brutalne metody kontroli społeczeństwa. W więzieniach przetrzymywano tysiące więźniów politycznych, osoby oskarżane o wrogą działalność wobec ustroju. Stosowanie tortur i przemocy fizycznej było powszechne. Trwała w tym czasie na wielką skalę inwigilacja obywateli. UB stosowało donosy, prowokacje i podsłuchy. Rozpracowywano środowiska inteligencji, duchowieństwa oraz byłych żołnierzy AK. Oprócz represji fizycznych stosowano również metody psychologiczne. Propaganda komunistyczna była intensywnie wykorzystywana do zastraszania społeczeństwa i kontrolowania myśli obywateli.

Prawnuk Sabały

Stanisław Nędza-Kubiniec, prawnuk słynnego gawędziarza Sabały, od najmłodszych lat przejawiał talent literacki. Debiutował w 1912 roku na łamach czasopisma „Cepy”. Jego życie było niezwykle bogate - walczył w Legionach Polskich, a później w polskich oddziałach czerwonych podczas rewolucji bolszewickiej. Brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej, dostając się do radzieckiej niewoli. Po wojnie działał w PSL „Piast”, był radnym i wójtem gminy Kościelisko. W czasie okupacji niemieckiej działał w ruchu oporu, a po wojnie angażował się w działalność polityczną i społeczną.

Działacz i twórca

Kubiniec przez rok redagował „Gazetę Podhalańską”, a w 1957 roku otrzymał nagrodę literacką Zakopanego. Był posłem na Sejm II kadencji i aktywnie promował kulturę Podhala. Jego dorobek literacki i działalność społeczna zostały docenione wieloma odznaczeniami, w tym Krzyżem Komandorskim i Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski oraz Złotym Krzyżem Zasługi. Najdłuższa ulica w Kościelisku nosi jego imię. Od ponad 25 lat odbywa się tu międzygminny konkurs recytatorski im. Stanisława Nędzy-Kubińca. Szkolny Zespół Pieśni i Tańca, który obchodził niedawno jubileusz 70-lecia istnienia, nosi imię Stanisława Nędzy-Kubińca. W Kościelisku na Nędzówce, przy ulicy Strzelców Podhalańskich w odremontowanym domu poety w 2013 r. powstała Izba Pamięci Stanisława Nędzy-Kubińca.  

Werbunek 

Gdy Stanisław Kubiniec podpisywał zobowiązanie o współpracy z bezpieką, miał 57 lat. Pełnił w tym czasie funkcję sekretarza Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w Kościelisku. Był aktywnym prezesem Związku Podhalan. Jak doszło do podpisania zobowiązania do współpracy, czytamy w ściśle tajnym raporcie sporządzonym 11 września 1954 roku przez st. sierżanta Mariana Wcisłę z Urzędu Bezpieczeństwa w Zakopanem  

„Werbunku wymienionego dokonano zgodnie z planem na terenie lokalu werbunkowego w Zakopanem przy czym zabezpieczona była należycie konspiracja w toku werbunku. (…) w toku rozmowy kandydat zachowywał się normalnie, nie przejawiając głębszego zdenerwowania. Stale podkreślał swą lojalność wobec obecnej rzeczywistości wykazując że jako małorolny chłop zobowiązał się przedterminowo wywiązać się z obowiązkowych dostaw i przypadającą mu należność z mięsa z obowiązkowych dostaw na wrzesień odstawił już w maju. (…) Prowadząc z nim rozmowę wokół konieczności rozeznania sytuacji wśród chłopstwa oraz w kierunku konieczności zlikwidowania ukrywającego się Długopolskiego, który swą działalnością ujemnie wpływa na chłopstwo zaproponowano jemu udzielanie informacji Org.B.P. (Organom Bezpieczeństwa Publicznego - przyp. redakcji) z terenu Gminy Kościelisko. Na co ten, przyrzekając, ustosunkował się pozytywnie. Gdy jednak zaproponowano mu napisanie zobowiązania o udzielaniu informacji Org.B.P sprzeciwił się podając, że może je osobiście przekazywać Szefowi (chodzi o szefa UB w Zakopanem - przyp. redakcji), ale bez zobowiązania" - czytamy dalej w raporcie. „W toku rozmowy z nim wspomniał m.in. że obawia się bo gdy podpisze zobowiązanie to musi pracować z pracownikiem przydzielonym na Gminie i że z tego powodu obawia się dekonspiracji. Po przekonaniu jego w drodze rozmowy i po przyrzeczeniu mu, że współpraca będzie kontynuowana z Szefem lub ze mną napisał zobowiązanie oraz inne formalności związane z werbunkiem - raportował funkcjonariusz Urzędu Bezpieczeństwa.

Przydatny agent

A oto w jaki sposób ocenił przydatność Stanisława Kubińca jako informatora: „W toku werbunku wymienionego osiągnięto cel postawiony w planie werbunku w kierunku wykorzystania wymienionego informatora po sprawdzeniu do rozpracowania wrogiego elementu spośród chłopstwa z terenu Gminy Kościelisko, elementu przemytniczego, oraz rodziny ukrywającego się Długopolskiego. Według początkowego rozpoznania perspektyw informatora stwierdza się, że werbunek jest celowy i poprzez odpowiednie wychowanie i wyszkolenie informatora poszerzy się jego dalsze perspektywy w kierunku rozeznania terenu i oddziaływania poprzez niego na chłopstwo góralskie u których posiada zaufanie".

Potem sierżant pisze, że polecono Kubińcowi szczegółowo opisać datę i okoliczności, w jakich zgłaszała się do niego rodzina Długopolskiego o poradę i jakie zajął stanowisko. Na koniec raportu funkcjonariusz UB dodaje, że przeszkolono Kubińca o konieczności zachowania tajemnicy, o przestrzeganiu konspiracji i o sposobie zachowywania się w rodzinie jak i w otoczeniu.  

(Niestety nie udało nam się znaleźć informacji o wspomnianym w raporcie, poszukiwanym przez UB mężczyźnie z Kościeliska o nazwisku Długopolski. Jeśli ktoś ma informacje na jego temat, prosimy o kontakt z redakcją).

Agent bez wartości operacyjnej

Osiem miesięcy po werbunku wydane zostaje postanowienie o zakończeniu współpracy ze Stanisławem Nędzą-Kubińcem. „Wnoszę o wyeliminowanie informatora pseudonim „Stary” - pisze prowadzący go funkcjonariusz UB. Jego zdaniem Kubiniec nie przedstawiał większej wartości operacyjnej. Wskazuje na jego problemy zdrowotne i zaangażowanie w działalność literacką. "Z powodu jego przewlekłej a poważnej choroby serca z powodu której przez okres ostatnich trzech miesięcy przebywa na leczeniu skontaktowanie się z nim jest niemożliwe” - kończy funkcjonariusz Wcisło. 

Wyeliminowany z agentury

Równocześnie sporządza dokument, który nazywa charakterystyką informatora ps. "Stary". Pisze w nim, że werbunek miał na celu rozpracowanie środowiska góralskiego na terenie gminy Kościelisko. Wspomina o trudnościach z wprowadzeniem Kubińca do jakiejkolwiek sprawy z powodu jego poświęcenia się pracy literackiej. Dlatego postanowił zrezygnować z dalszego wykorzystywania go w pracy operacyjnej. Ową charakterystykę kończy w ten sposób: „W okresie krótkiej z nim współpracy nie uzyskano żadnych poważniejszych materiałów. Współpraca była utrudniona, gdyż stale był on wzywany do Warszawy w związku z przygotowaniem do wydania książek „Sabała” „Lenin w Poroninie”. (...) Zgodnie z nowymi wytycznymi postanowiłem wymienionego wyeliminować ze stanu agentury".

W 1966 roku Ministerstwo Spraw Wewnętrznych zniszczyło teczkę TW „Stary”, uznając ją za bezwartościową operacyjnie i historycznie.

Jurek Jurecki   

Kilka słów komentarza. W dokumentach, do których dotarłem, jest też sporządzony przez funkcjonariusza UB życiorys Stanisława Nędzy-Kubińca. Jest pełen błędów ortograficznych, ale co ciekawe kończy go własnymi spostrzeżeniami. Pisze, że Stanisław Kubiniec jest inteligentny, małomówny, skryty i sprytny. I tu trudno się z nim nie zgodzić, bo po lekturze tej teczki widać jak szybko i sprytnie wywinął mu się nasz poeta z pułapki zastawionej przez bezpiekę.