Boże Narodzenie było dawniej świętem wyjątkowym. Miało niepowtarzalny klimat. Pachnące choinki, słomiane łańcuchy, bibułowe kwiaty oraz podłaźnicki zdobiły góralskie izby, a na stołach pojawiały się dania, których brakowało na co dzień. Nawet najbiedniejsi gospodarze zabiegali o to, aby w czasie świąt każdy mógł najeść się do syta.

Dawniej w Bukowinie Tatrzańskiej, podobnie jak w wielu innych podhalańskich wioskach, przygotowania do świąt rozpoczynano już w adwencie. Stare przysłowie mówiło, że „św. Andrzej skrzypce zamyka”, więc nie było hucznych zabaw, a muzykanci związywali struny skrzypiec sznurkiem, aby instrument nie wydobył żadnego dźwięku aż do Bożego Narodzenia. – Adwent był czasem oczekiwania. Nie organizowano zabaw, we wsi panowała cisza i spokój. W środy i piątki obowiązywał post. Do kościoła ludzie zakładali ciemne ubrania, np. kobiety czarne chustki. Gospodarze mieli pełne ręce roboty. W każdym domu powstawały przetwory mięsne na święta. W sklepach nie było szynek, tak jak dzisiaj. W adwentowe niedziele przychodziły sąsiadki z dziećmi lub ktoś z rodziny i robiliśmy świąteczne ozdoby. Nie kupowaliśmy dekoracji, wszystko trzeba było zrobić samemu. Dekorowaliśmy też obrazy wiszące na ścianach. Było to w latach 50.-60. ubiegłego stulecia – wspomina Maria z Bukowiny Tatrzańskiej. Powstawały więc stroiki na choinkę, papierowe koszyczki, słomiane łańcuchy przeplatane bibułą, kwiaty z bibuły, aniołki i kolorowe pawie oczy. W ostatnią niedzielę adwentu pod sufitem zawisał tzw. „pająk”, czyli dekoracja z bibułowych łańcuchów.

---

Zapraszamy do krótkiej wycieczki z kolędnikami z "Zawaternika"

::attachment{"type":"image","item_id":"2206619", "alt":"zdjęcie", "title":"", "longSide":"900", "link":"http://24tp.pl/index.php?mod=news&strona=1&kat=&id=&typ=&id=11171"}

---

Magia wigilijnej nocy

Wigilia była dniem wyjątkowym. – Wszyscy musieli być dla siebie uprzejmi. Nie wolno było kłócić się z rodzeństwem, ponieważ mówiono, że jaki kto jest w Wigilię, taki będzie przez cały rok. Dlatego dzieci szczególnie pilnowały się, aby nie dostać klapsa za złe zachowanie – wspomina Maria. Od rana obowiązywał ścisły post. W ciągu dnia gospodynie gotowały wigilijne potrawy, przy tym piekły też ciasta, m.in. serniki, ciasta z marmoladą, jabłkami. Ojciec Marii zawsze w Wigilię przywoził z lasu choinkę. Na gałęziach wieszano przygotowane wcześniej ozdoby, a także jabłka, cukierki i kolorowe pierniki. Choinkę nazywano wówczas drzywkiem – pozostawała w góralskiej izbie do czasu wizyty duszpasterskiej kapłana, a inne dekoracje zdejmowano wraz z zakończeniem karnawału. – Choinkę przybijano do powały. Kiedy zjedliśmy wszystkie cukierki powieszone na gałęziach, trzeba było w złotka zapakować kawałki surowych ziemniaków i powiesić, żeby choinka ładnie wyglądała na czas wizyty księdza. Trudno było oprzeć się pokusie, zwłaszcza że cukierki jedliśmy raz w roku, tylko z okazji świąt, więc tym bardziej nam smakowały – mówi Maria. Drzywko dekorowano też świecami, gdyż nie było jeszcze prądu i lampek choinkowych. W niejednym domu zdarzało się, że choinka zaczynała płonąć i trzeba było szybko gasić pożar. Za czasów dzieciństwa Marii nie było prezentów pod choinką. Św. Mikołaj „przynosił” podarunki tylko 6 grudnia – zazwyczaj były to wełniane skarpety, swetry, czapki, rękawiczki. Prezenty, choć ubogie, sprawiały wówczas najmłodszym ogromną radość. – Mama wszystko robiła na drutach. Odbywało się to w wielkiej tajemnicy, najczęściej u sąsiadki, aby żadne z dzieci nie zauważyło, że to prezent dla niego – wspomina Maria.

W wigilijny wieczór dzieci tradycyjnie wypatrywały pierwszej gwiazdki. Stół przykryty był białym, wykrochmalonym obrusem. W izbie unosił się niezwykły zapach choinki, ciast, wigilijnych potraw. Kiedy nadszedł już czas, by zasiąść przy stole, gospodarz domu przynosił owies i składał wszystkim życzenia. Później była modlitwa i dzielenie się opłatkiem. Maria pamięta, że w jej rodzinnym domu obiad wigilijny rozpoczynał się od zupy grzybowej z lanymi kluskami. Później był groch z kapustą, łazanki z kapustą, makaron z makiem (danie na słodko), a także barszcz czerwony z jajkiem lub z fasolą. Resztki dań, które pozostały na talerzach, należało zebrać do jednego naczynia – po obiedzie gospodarz zanosił je zwierzętom. Dostawały one także kawałek opłatka. Rodzice przypominali dzieciom, że o północy zwierzęta przemawiają ludzkim głosem. Dawali jednak przestrogę, że lepiej nie podsłuchiwać, o czym rozmawiają! Krążyła wówczas legenda o słudze, który zakradł się do stajni, by podsłuchać rozmowę zwierząt. I okazało się, że bydlęta przepowiedziały mu śmierć. W wigilijny wieczór panny nasłuchiwały, z której strony zaszczeka pies – otóż stamtąd miał przyjść podłaźnik, czyli przyszły mąż. Po obiedzie wigilijnym, do czasu pójścia na pasterkę, wszyscy kolędowali.

Podłaźnicy

Po pasterce zaczynały się podłazy. Kawaler, który miał upatrzoną pannę i chciał się z nią ożenić, zabierał kilku kolegów i szedł do domu wybranki. – Podłaźnik przynosił w kieszeni ziarna owsa, rozsiewał je po izbie i składał życzenia. Tak zaczynały się podłazy. Podłogi nie wolno było zamieść, ponieważ Boże Narodzenie było wielkim świętem – w tym dniu gospodarze mogli tylko nakarmić zwierzęta – opowiada Maria. Dawno temu podłaźnicy przynosili też gałązkę jodły udekorowaną kwiatami i umieszczali ją nad drzwiami domu, do którego przychodzili. Później ludzie sami dekorowali wejścia podłaźnickami i tak w nielicznych domach zostało do dziś.

Jeśli podłazy były udane, trwały nawet do rana, a po śniadaniu narzeczeni szli razem do kościoła. Wszystko zależało od nastawienia rodziców – jeżeli akceptowali przyszłego zięcia, na stole pojawiało się coraz więcej zakąsek, było wesoło i serdecznie. Ale zdarzało się też, że podłazy były nieudane. Panował niemiły nastrój, rodzice dziewczyny byli niezadowoleni, a kawalera goszczono skromnie, najwyżej jednym posiłkiem. Rozmowa się nie kleiła, wyraźnie dawało się odczuć niechęć i niezadowolenie gospodarzy. Wówczas kawaler musiał wcześniej zakończyć podłazy. Nie oznaczało to jednak, że narzeczeni rozstaną się. Jeśli łączyła ich prawdziwa miłość, to nawet mimo nieudanych podłazów wciąż się spotykali i starali zyskać przychylność rodziców.

Świąteczna radość

Maria pamięta, że dawniej wszyscy z niecierpliwością czekali na święta, ponieważ w tych dniach na stołach pojawiały się lepsze dania i każdy mógł najeść się do syta. Panował zwyczaj, że rodzice chrzestni zanosili swojemu chrześniakowi świąteczne podarunki, czyli ciasta, potrawy, słodycze, jeśli dziecko żyło w ubogiej rodzinie. – Pamiętam ten wyjątkowy klimat. Wszyscy zasiadali do wigilijnego stołu w czystych, odświętnych ubraniach. W tym dniu każdy czuł się wyjątkowo. Było ubogo, ale serdecznie i bogobojnie. Święta przeżywaliśmy bardziej duchowo. Dziś są one jak każda niedziela w roku, nie widać wielkiej różnicy, panuje ogólny dobrobyt więc ludzie nie wyczekują Bożego Narodzenia tak, jak my kiedyś. Największym prezentem na Wigilię były same potrawy. Radość sprawiało to, że wszyscy byliśmy razem. To były najpiękniejsze dni w roku. Dziś święta też są piękne, ale ludzie skupiają się bardziej na całej oprawie, czyli prezentach, dekoracjach. Nie odczuwamy też adwentu. Już niemal od listopada widać świąteczne reklamy i dekoracje. Kiedyś tylko w święta można było zjeść coś słodkiego, a dziś słodycze są na co dzień. – wspomina Maria. Gdy była dzieckiem, bywało i tak, że nie wszystkie dzieci mogły wziąć udział w pasterce, ponieważ nie miały się w co ubrać. Wówczas modliły się w domu.

Boże Narodzenie było niegdyś świętem szczególnym. Pomimo biedy, jaka wówczas panowała na Podhalu, nawet najbiedniejsi gospodarze starali się jak najlepiej przygotować do świąt. W tych dniach nie oszczędzano na jedzeniu, nikt nie był głodny. W pierwszy dzień świąt gospodynie nie gotowały obiadu – spożywano dania z Wigilii. Dopiero w św. Szczepana odwiedzali się najbliżsi, przyjeżdżały rodziny z innych wsi na wspólny świąteczny obiad. Zdaniem Marii do dziś nie zmieniło się właśnie to, że święta wciąż są okazją do rodzinnych spotkań. Bliscy cieszą się, że w tych dniach mogą być razem, wspólnie zasiąść przy wigilijnym stole, a dzieci już w adwencie niecierpliwie odliczają dni do pierwszej gwiazdki.

Monika Para