Zajęcia domowe, życie na polanach, zwyczaje i obrzędy, sposób świętowania opisuje Stanisława Galica-Górkiewicz w książce „Bukowina Tatrzańska. Góralskie życie”. Są też opowieści o duchach, boginkach i zbójnickich skarbach.

Do połowy XIX wieku była Bukowina osadą niemal niedostępną. Prowadziły do niej strome, błotniste drogi, wiodące lasami. Tylko przez Klin przejeżdżali nieliczni turyści, którzy podążali nad Morskie Oko. Walery Eljasz Radzikowski w swoim „Przewodniku do Tatr, Pienin i Szczawnic” w 1886 roku pisał: „(…) potem jedzie się (…) po górę bukowińską, przed którą trzeba wysiąść i iść lasem, wóz bowiem ledwo tędy konie wyciągną w górę”. Wcześniej gościł tu arcyksiążę Franciszek Karol (1823 r.) czy Seweryn Goszczyński (1832 r.). Pierwsi letnicy zawitali do Bukowiny dopiero z końcem XIX wieku. Gwałtowny rozwój wsi nastąpił po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Jan Gałdyn, jeden z założycieli Towarzystwa Przyjaciół Bukowiny, wspominał: „(…) We wsi wielka bieda, toteż ci goście z braku chleba nieraz i plackami owsianymi się żywili. (…) Jakkolwiek dojazd do Bukowiny był okropny, we wsi nie było poczty, pensjonatów – ba, nawet siennik w chacie góralskiej to luksus – to dzięki przepięknemu położeniu wsi i propagowaniu tych pierwszych bywalców Bukowiny – zjeżdżają tu z biegiem lat coraz to liczniejsze rzesze entuzjastów i miłośników tej najpiękniejszej na Skalnym Podhalu wsi”. Dzisiaj jest jedną z najbardziej znanych miejscowości Podhala, pełną pensjonatów i letników, ale kultywującą swoje tradycje.

Góralskie życie

„Bukowina Tatrzańska. Góralskie życie” to kolejna książka Stanisławy Galicy-Górkiewicz. – Oglądam stare fotografie, wspominam dziadków i sąsiadów, którzy już dawno odeszli na Niebieskie Polany. Ich często barwne, ciekawe postaci i trudne, pracowite życie. I nieraz zastanawiam się, dlaczego dopiero teraz zaczęłam o tym pisać – mówi autorka książki, rodowita bukowianka. – W książce chciałam opisać życie górali w różnych jego przejawach – od szarości dnia codziennego po świąteczne blaski i barwy. Zwykłe zajęcia domowe, życie na polanach, niektóre zwyczaje i obrzędy, świętowanie, wesela, opowieści o duchach, boginkach i zbójnickich skarbach oraz opowiastki z życia wzięte – wylicza. Książka powstała w oparciu o własne doświadczenia, zapamiętane rodzinne opowieści, rozmowy z mieszkańcami wsi oraz zapisy wywiadów z bukowiańskimi góralami przeprowadzonymi w połowie XX wieku przez prof. Witolda Doroszewskiego.

Książka, która podzielona została na 12 rozdziałów, ukazuje dawne życie górali. Niektóre z nich rozpoczynają się słowami góralskich śpiewek, czasem już zapomnianych. Fragmenty publikacji napisane są gwarą, a dotyczy to głównie wywiadów.

Na gazdówce i od święta

Stare malowane skrzynie można jeszcze spotkać w góralskich domach – zdobią nie tylko izby starych, drewnianych chałup, których już coraz mniej, ale też pokoje budynków murowanych. Kiedyś przechowywano w skrzyniach wiano dla córki, ubrania, głównie odświętne, i najcenniejsze przedmioty, kosztowności i dokumenty. „Gaździny tkały, szyły i haftowały skarby z malowanej skrzyni w ramach swoich domowych obowiązków” – przypomina autorka. „(…) zrodził się swoisty sposób życia, własna kultura, zwyczaje i obrzędy. Życie w górskich warunkach wymagało samowystarczalności i ogromnego wysiłku. (…) Źródłem utrzymania górali była uprawa skalistej ziemi, hodowla bydła i owiec oraz pasterstwo” – czytamy. Dalej Stanisława Górkiewicz opisuje zajęcia domowe i gospodarskie. Sięga m.in. do opisów Franciszka Kleina, Seweryna Goszczyńskiego, a nawet Marii Steczkowskiej, krakowianki, jednej z pierwszych turystek.
„W dawnych czasach największym bogactwem była ziemia. (…) Śmierć żony dawała wdowcowi szansę na powiększenie gazdówki o posag drugiej żony. Gdy w wielodzietnej rodzinie umierało dziecko, zwiększała się część majątku pozostałych dzieci” – pisze autorka.

Latem bukowianie przenosili się na polany pasterskie, hale w Tatrach, aby wypasać bydło i owce. „Całe lato pasterze mieszkali w szałasie. Szałas przegrodzony był na pół. Jedna część przeznaczona dla bydła, druga dla ludzi. W części mieszkalnej znajdował się wymurowany z polnych kamieni piec, na którym gotowano posiłki. Tam było też zbite z desek posłanie, gdzie spało się w nocy” – wspomina Stanisława Górkiewicz.

W kolejnych rozdziałach autorka opowiada o zwyczajach związanych z chrzcinami, o weselach i świętach. Sporo miejsca poświęca muzyce góralskiej i muzykantom, a także zbójnictwu, wierzeniom i zabobonom. Są też zasłyszane opowiastki.

Książkę uzupełniają liczne archiwalne fotografie, m.in. ze zbiorów Muzeum Tatrzańskiego, Ośrodka Dokumentacji Tatrzańskiej TPN, Bukowiańskiego Centrum Kultury i mieszkańców Bukowiny Tatrzańskiej.

Jak twierdzi Stanisława Galica-Górkiewicz, w przyszłości książka powinna zostać uzupełniona o wątki współczesnego życia, którym zawładnęła technika, telewizja, Internet.. – Zmiana warunków życia sprawiła, że bezpowrotnie odeszły do przeszłości tradycyjne zajęcia – prządki, prucki, trocki czy młócka. Niektóre przedmioty i narzędzia codziennego użytku stały się niepotrzebne. W zapomnienie poszły niektóre zwyczaje i obrzędy. Gwara góralska uległa zubożeniu. Dawne czasy już nie wrócą – kończy Stanisława Górkiewicz.

Jolanta Flach