W Wigilię śledzono guślorki. Magicznym zwyczajem było zapraszanie na wieczerzę dzikich zwierząt. Miodem z wigilijnego stołu smarowano głowy kur, żeby znosiły dużo jajek.

Kiedyś świat demonów przenikał się z codziennym życiem i świętami. Dziś dawne wierzenia i wyobrażenia odeszły już w zapomnienie. Niektóre z nich przetrwały w zniekształconej postaci, a inne tylko w pamięci najstarszych mieszkańców. 

Dawne święta Bożego Narodzenia otaczało wiele magicznych zabiegów, wywodzących się z czasów pogańskich. Ludowa symbolika i wierzenia przeplatały się z religijnymi zwyczajami i obrzędami. Wigilia to pora wróżenia i przepowiadania przyszłości, m.in. pogody czy rychłego zamążpójścia, a także czas działania czarów, za sprawą których dało się zobaczyć skarby ukryte w górach czy uchronić się przed chorobą i nieszczęściami w nadchodzącym roku.

Magiczny stołek

W obyczajowości ludowej mocno osadzone były guślorki - kobiety, którym przypisywano czarodziejską moc. Za główne zajęcie czarownic uważano odbieranie mleka krowom, sprowadzanie zarazy na bydło czy rzucanie uroków na ludzi. W okresie Bożego Narodzenia łatwo można je było zdemaskować, ale wymagało to wielu zabiegów. W zależności od regionu istniało szereg sposobów na ich wyśledzenie. Służył do tego między innymi magiczny stołeczek. Niewielki, drewniany, własnoręcznie wykonany między dniem św. Łucji a Bożym Narodzeniem. "Prace nad stołkiem trzeba było (...) tak rozplanować, aby skończyć w Wigilię Bożego Narodzenia. Wówczas zabierano go ze sobą do kościoła na (...) pasterkę, wychodzono na chór i siadano (niekiedy również w babińcu lub pod ścianą dzwonnicy), po czym obserwowano modlące się kobiety. Te stojące tyłem do ołtarza lub ze skopcami na głowach to czarownice. Widział je tylko właściciel stołka" - pisze w książce "Czary góralskie" Katarzyna Ceklarz, etnolog.

Do zdemaskowania guślorki miała też zastosowanie powązka, czyli lniana płachta służąca do cedzenia mleka. Jeśli ktoś chciał się dowiedzieć, która kobieta we wsi jest czarownicą, musiał w Wigilię Bożego Narodzenia "gotować powązkę w nowym garnku, podkładając do pieca szczypki odkładane codziennie od wigilii św. Łucji. Czarownica przybiegała wtedy do obejścia, krzycząc z bólu, jakby ktoś ją gorącą wodą oblewał" - pisze etnolog.

W niektóre dni roku, a do nich należała właśnie Wigilia, obowiązywał całkowity zakaz pożyczania jakichkolwiek przedmiotów z domu. Wtedy czarownice starały się je zdobyć, aby użyć do swoich niszczycielskich poczynań.

Wilku, chodź do grochu

Magicznym zwyczajem było zapraszanie na wieczerzę dzikich zwierząt, aby się ich ustrzec w nadchodzącym roku. "W całych Karpatach w Wigilię Bożego Narodzenia urządzano magiczną wieczerzę, na którą zapraszano drapieżniki i złoczyńców. Przed podaniem pierwszego dania gospodarz nabierał na łyżkę lub miskę trochę grochu (czasem innych potraw), wychodził przed dom, kładł jadło przed progiem lub w domu na oknie i pukał w szybę, wypowiadając zaklęcie. Na Podhalu dawno, dawno temu wychodzili do pola i wołali wilka, żeby sed na wieczerzo. (...) Górale babiogórscy prosili wilka tak: "Wilku, wilku, chodź do grochu! Jak nie przyjdziesz do grochu, to nie przychodź do Nowego Roku!" - opisywała rytuały Urszula Janicka-Krzywda, etnograf, współautorka "Czarów góralskich". Inna wersja zaklęcia przywoływała inne zwierzęta, wśród nich niedźwiedzia, a także zbójów i złodziei.

Lud wiejski wierzy, że w ten szczególny dzień zwierzęta mówią ludzkim głosem. A głos zwierząt w wieczór wigilijny to głos zaczarowany i biada temu, kto go usłyszy. - Nie wolno słuchać, o czym mówią zwierzęta - przestrzegała Anna Bandyk z Lipnicy Wielkiej. - Był u nas taki, co stwierdził, że nie idzie na pasterkę, tylko będzie podsłuchiwał zwierzęta. Źle skończył - twierdziła.

Wigilia to dzień, w którym do dziś resztki potraw wigilijnych razem z opłatkiem gospodarz zanosi bydłu i innym zwierzętom domowym. Kiedyś w tym dniu góralki liczyły gwiazdy na niebie, co miało zapewnić obfitość jaj, znoszonych przez kury w nadchodzącym roku. Aby kokoszki nie gubiły jajek, tego dnia przerzucano przez dach chałupy śnieżne kule.

W wigilijny wieczór na stole obowiązkowo musiał się znaleźć miód pszczeli. - Po Wilii miodem smaruje się kurom głowy, żeby się nie biły. I żeby się dobrze niosły - wyjaśniała Anna Bandyk.

Koniom zdrowie i siłę, a także ruchliwość i odporność zapewniało ich mycie. W Wigilię pod Babią Górą prowadzono je nad potok i polewano wodą nabraną pod prąd. W niektórych regionach Karpat za patrona koni uważano św. Szczepana. W drugi dzień świąt wcześnie rano gospodarz wyprowadzał zwierzę ze stajni, jeździł na nim galopem. Czasem wprowadzał też konia do izby, gdzie karmił go słoniną i chlebem.

W wigilijny ranek polowace czekali na pianie pierwszego koguta, by wtedy pobiec do potoku ze strzelbą. "(...) zanurzali ją w wodzie, tak by przepłynęła przez lufę. Miało to zapewnić szczęście w polowaniu przez cały nadchodzący rok. Wtedy też wrzucano do wody gałązki świerka i pieniądz. Następnie pito ją i nacierano nią nogi, żeby kierpce nie obdzierały pięt" - opisuje w książce Katarzyna Ceklarz.

Przed urokiem i chorobą

W praktykach magicznych często była stosowana sól. Wierzono, że poświęcona w świętego Szczepana skutecznie uchroni przed urokiem, dlatego dodawano ją do skopca, sypano na powązkę, wkładano do maśniczki i dosypywano bydłu do jedzenia.

Wyprawy po skarby ukryte w górach wolno było organizować tylko w określone dni w roku, które uważano za magiczne. Powodzenie gwarantowała m.in. bożonarodzeniowa Wigilia. Poszukiwacze skarbów uważali, że kosztowności same wychodzą na powierzchnię, aby się osuszyć, a pilnujące ich siły piekielne traciły wtedy swoją moc.

Na podłaźniczkach, które kiedyś zastępowały bożonarodzeniową choinkę, niemal obowiązkowo zawieszano jabłka. Owoc zerwany w dniu św. Szczepana miał chronić od chorób i zapewnić miłość ukochanej osoby. "Jeśli zerwał go kawaler odwiedzający pannę, oznaczało, że ma poważne, matrymonialne zamiary" - zaznacza Katarzyna Ceklarz.

jof