Chodzenie ze śmiertecką i palenie Judasza – to dawne orawskie zwyczaje związane z Wielką Nocą, które dziś pokazuje Dziecięcy Zespół regionalny „Orawianie” im. Heródka z Lipnicy Wielkiej Przywarówki.

Zespół powstał jesienią 1973 roku przy Szkole Podstawowej nr 4 w Lipnicy Wielkiej Przywarówce. Orawskie stroje zakupił komitet rodzicielski. – W pierwszych próbach pomagał Ludwik Młynarczyk wspólnie z 72-letnim strykiem Hondrasem – tłumaczy Karolina Kowalczyk, która od półtora roku wspólnie z mężem Marcinem Kowalczykiem kieruje zespołem. Od początku prowadził go zmarły przed pięcioma laty dr Emil Kowalczyk, regionalista, nauczyciel w tamtejszej szkole. Pomagała mu żona Janina, również nauczycielka, która później przejęła kierownictwo zespołu. Pani Janina zajmowała się tańcem i śpiewem, a pan Emil przygotowywał dla zespołu zabawy, gadki i sprawował pieczę nad kapelą – przy zespole działa kapela i grupa śpiewacza.

Kiedyś nie było uroczystości i imprezy na Orawie, podczas której nie wystąpiłyby „Heródki”, bo tak w skrócie zespół jest nazywany. Do dziś urzekają przedstawieniami, podczas których prezentują dziecięce zabawy. – Zespół ma w swoim repertuarze obrzędy ludowe i zabawy pasterskie. Kiedyś dzieci pasały bydło, a przy tym się bawiły, wymyślały różne zabawy – tłumaczy Eugeniusz Karkoszka, instruktor muzyki, który również pierwsze kroki stawiał w „Heródkach”. Tutaj uczył się grać. Gdy powstał zespół, chodził do siódmej klasy. – Nie sposób zliczyć, ile osób przewinęło się przez zespół. Niektórzy są już ojcami, a nawet dziadkami. Teraz w zespole tańczą i śpiewają już ich dzieci i wnuki – dodaje.

„Heródki” pokazują m.in. zwyczaje i obrzędy związane ze Świętami Wielkanocnymi. – Kiedyś na Orawie był zwyczaj chodzenia ze śmiertecką wielkopostną i to m.in. zespół pokazuje. Dziewczynki idą z białą kukłą, a z przodu inne dzieci z koszyczkiem. Chodzą po domach, zbierają datki i śpiewają na jedną nutę „Sła śmiertecka z miasta…” Gospodynie dają jajka lub inne podarunki – opowiada Karolina Kowalczyk. Dawniej w Wielki Piątek mali chłopcy biegali z kołatkami. I ten zwyczaj przypomina zespół. Trzecim obrzędem jest palenie Judasza. – Chłopcy wynoszą kukłę Judasza na dzwonnicę, zrzucają ją, okładają kijami, rozpalają ogień i palą, dalej bijąc kijami – tłumaczy pani Karolina.

Wielkanoc kojarzy się też z palmami. – Na Orawie tradycyjne wielkanocne palmy nie były tak bogate, jak teraz – wyjaśnia Janina Karkoszka, dyrektor szkoły podstawowej w Przywarówce, w przeszłości też członkini zespołu. – Dawniej były tylko tzw. kicicki przystrojone zielenią i wstążkami. Teraz ozdabiane są kwiatami z bibułek. A jak robi się bibułkowe kwiaty, pokazują nam babcie, które zapraszamy do szkoły – dodaje.

Przywarówka to przysiółek Lipnicy Wielkiej, położony u południowych stóp Babiej Góry. Tutaj zachowało się najwięcej orawskich tradycji i zwyczajów. – Ubolewać można, że czasy się zmieniają. Kiedyś folklor był żywy, orawskie zwyczaje i obrzędy na co dzień były kultywowane w domach. Teraz dzieci trzeba wszystkiego uczyć od podstaw, chociaż tutaj, w Przywarówce, i tak zachowało się najwięcej elementów dawnej tradycji – kończy Eugeniusz Karkoszka.

Jolanta Flach