Prowadzili sklepy i karczmy, zajmowali się handlem. Żydzi mieszkali w każdej miejscowości w Pieninach i na Spiszu.

„Historia i kultura żydowska jako element wielokulturowości regionu” to temat projektu, zrealizowanego przez Fundację Dzieci Pienin. Wzięli w nim udział gimnazjaliści oraz młodzież ze szkół ponadgimnazjalnych z kilku gmin: Krościenka, Szczawnicy, Czorsztyna, Ochotnicy Dolnej i Łapsz Niżnych. – Na terenie Pienin i okolicy przenikały się różne kultury. Obok siebie żyli ludzie należący do wielu grup etnicznych, narodowych i wyznaniowych – przekonuje Ryszard Wojtarowicz, współzałożyciel i prezes Fundacji Dzieci Pienin – Chcemy, aby młodzież poznała kulturę i historię tej ziemi. Po drugiej wojnie światowej opuścili nasz region Żydzi i Łemkowie. W minionym roku szkolnym młodzież wspólnie z nauczycielami zajęła się poszukiwaniami śladów żydowskich. A jest ich tu sporo. Jeszcze żyją ludzie, którzy pamiętają przedwojenne czasy i mogli udzielić wywiadów. Niektórzy udostępnili pamiątki i dokumenty – podkreśla. Młodzież brała udział w warsztatach i wykładach, wyjeżdżała na wycieczki (m.in. do Krakowa), koncerty i spektakle. Uczniowie starali się odszukać i udokumentować ślady obecności mniejszości żydowskiej. Młodzież słuchała żydowskiej poezji, prozy i muzyki. Uczyła się tańców chasydzkich. Poznawała język jidysz.

Pokłosiem kilkumiesięcznej pracy jest broszurka oraz wystawa, którą można było oglądać w siedzibie dyrekcji Pienińskiego Parku Narodowego w Krościenku. Zrealizowanie projektu było możliwe dzięki wsparciu finansowemu Fundacji PZU.

*

Do czasu II wojny światowej w każdej miejscowości mieszkali Żydzi. Najczęściej prowadzili karczmy i sklepy, gdzie można było kupić prawie wszytko. Zajmowali się też handlem drewnem, skupem owiec, sprzedażą skór i mięsa, hodowlą zwierząt. Byli stolarzami, szewcami, krawcami, szklarzami. Niektórzy pracowali na roli. W miejscowościach, do których przyjeżdżali wczasowicze i kuracjusze, prowadzili stołówki. Nad Dunajcem można było spotkać ortodoksyjnych Żydów z pejsami i w jarmułkach na głowach.

Żydów zamieszkałych w Pieninach i na Spiszu pamiętają jeszcze starsi mieszkańcy wiosek. Ich wspomnienia spisała młodzież, realizująca projekt.

We Frydmanie za najbogatszych uchodziła rodzina Fridmanów. Mieszkali w budynku, gdzie obecnie znajduje się poczta. Tutaj mieściła się również frydmańska karczma. Do tego Moritz Fridman hodował krowy, prowadził duże gospodarstwo, w którym produkował koszerne wyroby mleczne. Zatrudniał w nim Spiszaków z Frydmana. W Nowym Targu prowadził kancelarię adwokacką.

We Frydmanie mieszkało jeszcze kilka żydowskich rodzin, a wśród nich Mosze Szagryn, zwany Mośkiem. Skupował cielęta, chociaż sam zajmował się hodowlą krów. Miał swoją ubojnię, a mięso zawoził do Zakopanego. Pod Giewontem prowadził też sklep. Mieszkał w centrum wsi. Później w tym miejscu postawiono remizę, która w tym roku została zburzona, a na jej miejscu powstanie nowy budynek. „W trakcie rozbiórki remizy, robotnicy znaleźli tajemniczą pożydowską tablicę. Jak się okazało, jest to płyta nagrobna – macewa, z napisem w języku hebrajskim” – czytamy w informatorze.

Sporo Żydów zamieszkiwało Niedzicę. W drugiej połowie XIX stulecia na Podzamczu dwa gospodarstwa żydowskie należały do Engländerów, którzy posiadali najbogatsze posesje. Dzierżawili gorzelnię dworską, komorę celną nad Dunajcem, pobierając myto na moście. W okresie międzywojennym najbogatszy był Ingiel, mieszkający w centrum wsi. Tradycyjnie prowadził karczmę, a od dziedzica zamku niedzickiego dzierżawił tartak. Był też właścicielem tzw. lodowni, w której była przechowywana żywność. „W okresie zimy łamano lód na rzece, a następnie obkładano nim ściany pomieszczenia, łącząc go z drewnianymi wiórami” – pisze młodzież w broszurce. Ingiel był pierwszym mieszkańcem Niedzicy, który miał w domu radio.

W Krościenku – oprócz stałych mieszkańców pochodzenia żydowskiego – można było spotkać wielu żydowskich kuracjuszy, korzystających z dobroczynnych właściwości wód mineralnych. Aby dostać kwity na szczawę, musieli zameldować się w urzędzie gminy. Podobnie było w Szczawnicy. Tutaj zamieszkiwali wzdłuż głównych ulic Szczawnicy Niżnej i Wyżnej, aż do Jaworek. Po pierwszej wojnie światowej uzdrowisko zamieszkiwało aż 450 Żydów. Wielu z nich była lekarzami i prawnikami. W wielu żydowskich domach była prowadzona koszerna kuchnia, w której mogli się stołować kuracjusze – wyznawcy judaizmu. W pijalniach „Józefina” i „Stefan” podawano wody z kozim mlekiem, dojonym w obecności Żydów.

Na modlitwę wyznawcy judaizmu udawali się zazwyczaj do Niedzicy, Nowego Targu, Krościenka lub Szczawnicy, gdzie znajdowały się bożnice. Na czytanie Tory schodzili się też do domów modlitw, którymi zazwyczaj były specjalnie przystosowane pomieszczenia w mieszkaniach Żydów.

Jolanta Flach