Wielkanoc ma swój niezapomniany zapach, smak oraz atmosferę. Kiedyś na Spiszu pachniała ona wędzona sołdrą, smakowała kompotem z chrzanem i kojarzyła się z Corną Niedzielą.

Zwyczaje tworzą głębię świąt. Wprowadzają w jego wyjątkowy klimat. Kiedyś wielkim nietaktem było zasiąść przy wielkanocnym śniadaniu bądź uczestniczyć w uroczystej rezurekcji bez wcześniejszego uczynienia zadość obrzędom przekazywanym od pokoleń. Dziś, na tydzień przed Niedzielą Palmową nikt na Spiszu nie topi się śmiertuski. Z przydomowych wędzarni nie unosi się biały dym, a na balkonach nie suszą się odziywacki. – Dawniej długo przygotowywano się do Wielkiego Tygodnia – wspomina Maria Waniczek, regionalistka, współzałożycielka zespołu regionalnego „Czardasz”. – Głównie w Nowej Białej, Trybszu i Dursztynie w tzw. Carną Niedzielę topiono śmiertuskę. Cóż to było? Pojawiają się dwie wersje. Według pierwszej były to zbite dwa kije, druga mówiła o worku wypchanym sianem – kukle, na który zakładano strój spiski. Wykonaniem śmiertuski zajmowały się dziewczęta. Czy topiono pannę czy mężatkę? Z tego, co wiadomo, robiono to zamiennie. W jednym roku była to dziewczyna z warkoczem, we właściwym dla niej eleganckim stroju, w drugim mężatka w czepcu i chuście na głowie. W niedzielę rano grupa dziewcząt ze śmiertuską odwiedzała wszystkie domy. Przychodziła ze śpiewem. Gospodarze obdarowywali je jajkami, później przeważnie do nich dołączali. Punktem kulminacyjnym tego zwyczaju było topienie śmiertuski. Przed wrzuceniem do rzeki kukłę rozbierano. Po południu w jednym z domów z uzbieranych jaj dziewczęta smażyły jajecznicę, którą następnie częstowały mieszkańców. – Są dwa wyjaśnienia tej tradycji. Skoro w Wielką Niedzielę Jezus miał zmartwychwstać, a tym samym zwyciężyć śmierć, to należało ją wyrzucić ze wsi. Inna interpretacja wiąże się z zimą – symbolem chłodu, zamknięcia życia w lodowatej skorupie. Trzeba było się tego pozbyć, by wiosna zawitała jak najszybciej. Niedzielę, z którą wiąże się ten zwyczaj, nazywano na Spiszu „czarną niedzielą”. Dlaczego? Kobiety tego dnia nakładały na głowy czarne lub ciemne chustki, czarne odziywki na ramiona. Czy ten zwyczaj był kultywowany na całym Spiszu, nie wiadomo. Do dziś jednak w Niedzicy przetrwała tradycja noszenia ciemnego stroju na tydzień przed Niedzielą Palmową.

Bielenie, wietrzenie i biegiem do studni

Niedziela Palmowa także była wyjątkowa. A to za sprawą święconych tego dnia bazi, które miały chronić domy od piorunów i innych żywiołowych problemów. Trzeba je było tylko po poświęceniu zawiesić pod dachem.

– Wielki Tydzień był na Spiszu bardzo pracowity – mówi Maria Waniczek. – Przede wszystkim porządkowano domy, myto płazy, bielono, zmieniano słomę w siennikach, wietrzono garderobę. Nawet w najbiedniejszych domach organizowano tym czasie świniobicie, bo nie wyobrażano sobie nie poświęcić wędzonki. Noga świni wisiała na strychu koło komina, gdzie długo się podwędzała. Smakowała wyśmienicie. Przechodząc wsią w Wielki Czwartek czy Piątek czuło się zapach wędzonego – dziś tego nie ma. Zniknęło.

Oprócz wędzonki na Spiszu święcono także ziemniaki. Gospodynie kładły ich na dno koszyka tyle, ile zagonów pola zamierzano nimi obsadzić. Pamiętano także, by przyniesioną z kościoła sól dać polizać zwierzętom, co miało chronić je przed ukoszeniami węży.  

Wielka Sobota była także dniem zarezerwowanym na świąteczne wypieki. Największym rarytasem była wielkanocna baba. – Ta tradycyjna świąteczna baba nie ma nic wspólnego z tą, jaką teraz można kupić w sklepie – przekonuje regionalistka. – Był to chleb z pszennej mąki. Kiedy piekło się chleby na święta, jeden z nich był zrobiony z białej mąki. Piekło się go na liściach kapusty, jeśli ta do tego czasu uchowała się w piwnicy. Później dopiero zaczęto piec rogi, czyli makowce.

W tym dniu obowiązkowo trzeba było być w kościele. Ten, kto nie był, gdy tylko usłyszał głos kościelnych dzwonów, musiał jak najszybciej się obmyć w wodzie. – Babcia przypominała, że kto najszybciej dobiegnie do wiadra z wodą, ten będzie cały rok we wszystkim pierwszy – wspomina mieszkanka Niedzicy.

– W pierwszym dniu świąt nie wolno się było odwiedzać, to miał być czas dla rodziny – mówi Maria Waniczek. – Na spokojną rozmowę, odlitwę w ciszy. Był to jedyny taki dzień w roku. Obowiązkowo piło się wtedy kompot z suszonych śliwek z chrzanem lub jadło potrawy z nim. Chrzan był symbolem czegoś niedobrego, co musiał spożyć Chrystus, gdy przed śmiercią podano mu żółć do picia. To niedobre połączenie smaków miało wszystkim przypominać, co musiał wycierpieć Jezus przed śmiercią.

Wielkanocno polywacka w pościeli

Lany poniedziałek był okazją do dobrej zabawy na Spiszu. – Nasze wioski różniły się co do pory polewania. W jednych polewano się bardzo wcześnie, nawet o godz. 4, 5 rano, by przed sumą zdążyć obejść wszystkie upatrzone dziewczęta. Na sumę dziewczęta szły już wysuszone i wystrojone, a po południu przyjmowały kawalerów. W innych wioskach polewanie zaczynało się dopiero po sumie. Nasi dziadkowie zawsze mówili: bez wielkom omsom, czyli w czasie sumy, dobry katolik nie nachodzi cudzego domu. Widać, z jakim szacunkiem odnoszono się do niedzielnej „wielkiej” mszy – tłumaczy pani Maria.

Wieczorem organizowano potancówki. Karczmy zapełniały się młodzieżą, zwłaszcza chłopcami. Kiedyś przecież dziewczynie nie wypadało samej iść do karczmy, raczej czekały na zaproszenie kawalerów. Po długim okresie postu szaleństwa trwały do rana.   

Aneta Dusik