Siostry – Marianna i Anna w jeden dzień podczas okupacji straciły pięć najbliższych im osób – ojca, dziadka i babcię oraz dwóch stryjków. Te traumatyczne wydarzenia przyćmiły zupełnie przeżycia związane z badaniami rasowymi, przeprowadzanymi przez nazistów.

Dwa tygodnie temu pisałam o badaniach, które w 1942 roku Niemcy przeprowadzali na Podhalu. Tylko w Szaflarach zostały one przeprowadzone na ponad 1000 osób. Postanowiliśmy dotrzeć do osób, które uczestniczyły wtedy w antropologicznych badaniach. Opowieści, które usłyszałam przy okazji, okazały się o wiele bardziej wstrząsające, niż zagadka związana z badaniami nazistów.

Strach, że zabiorą do Niemiec

Anna Marduła, emerytowana nauczycielka z Szaflar, miała wtedy 7 lat. – Badania były przymusowe i odbywały się na plebanii – wspomina. – Mama nas wszystkie ładnie ubrała, jechaliśmy wozem – mama, tata, ja i siostry – Marysia, Jancia i Helcia – wylicza. – Pamiętam, że się bałyśmy. Już wcześniej rodzice zabraniali nam wychodzić na drogę, straszyli, że dzieci, które mają blond włosy i niebieskie oczka – zabiorą do Niemiec – opowiada 74-letnia dziś kobieta. – Weszliśmy całą rodziną, Jancia krzyczała. Potem każdy już badany był oddzielnie, ale mama z nami była. Trzeba się było rozebrać do naga. Wstydziłam się, ale nie było to tak upokarzające, jak dla dorosłych – dodaje.

Pamięta, jak lekarz przyłożył jakiś zimny aparat do jej skroni.. – Ważyli, mierzyli wzrost, ucinali włosy do badania, robili mi zdjęcia z dwóch stron – z profilu i z przodu – opowiada. Mierzyli rozpiętość głowy, odległość oczu, kolor włosów.

– Było 5 lekarzy – wszyscy na biało – i fotograf – uzupełnia mąż pani Anny, Leon Marduła, który także poddany był badaniom. – Szło się od jednego do drugiego, wszystko działo się w 2 pomieszczeniach.

– Po wojnie jakoś nigdyśmy o tym nie gadali, przyszły dużo gorsze rzeczy, o badaniach się zapomniało – dodaje pani Anna, a starsza od niej o 4 lata siostra, pani Marianna – przytakuje.

Polski lekarz

Stefania Kos w Boże Narodzenie skończy 90 lat. Wtedy miała 23. – Strach był. Policja po domach chodziła i żywcem brała na plebanię – wspomina. – Był jeden doktor i dwóch panów, co pisali – przypomina sobie. – Trzeba się było rozebrać do naga, człowiek strasznie się wstydził. Pomierzyli, pobadali, ucięli włosy z głowy i siuśki, porobili z różnych stron zdjęcia – relacjonuje. – Mówili, że dlatego nas badają, bo Szaflary to niemiecka wieś. Baliśmy się, że wywiozą nas do Niemiec – dodaje.

Lekarza zapamiętała dobrze. – To nie był niemiecki doktor, mówił do mnie po polsku. Rozpoznałam go po wojnie, kiedy pojechałam z chorym synem do Nowego Targu – mówi.

Czasy wojenne dla wszystkich były trudne, ale to, co przytrafiło się Annie Mardule i jej siostrze Mariannie Kalacie, było prawdziwym dramatem. Za każdym razem, gdy wracają do tamtych czasów, łzy same napływają do oczu. W Wielki Piątek 1944 roku prawie na oczach dziewczynek gestapowcy wraz z konfidentami zabili pięć najbliższych im osób, w tym ojca. Ten dzień ciągle powraca.

Lalka z niebieskimi oczami

Kiedy wojna wybuchła Anna miała zaledwie 4 lata. Pamięta idące wojska słowackie i jednego z żołnierzy, którego ojciec poczęstował papierosem. – To było jak przejeżdżaliśmy drogę w Bańskiej Niżnej – podkreśla. Pamięta też wizytę w szkole i radio u jednej z nauczycielek. – Kiedy zapytałam taty, co to jest, tata powiedział, że to pszczoły brzęczą – wspomina.

Potem radio było i w ich domu. Za posiadanie go można było oberwać kulkę w łeb. Ojciec Anny – Franciszek Gut Mostowy razem z wujkiem działali w konspiracji, związani byli z Armią AK. Radio zostało do nich przeniesione z Sądla po tym, jak ktoś tam doniósł. – Ludzie przychodzili do nas słuchać radia, tata ukrywał odbiornik w specjalnym schowku – w podwójnej ścianie w stodole – opowiada. – Chował tam radio i strzelbę – uzupełnia pani Marianna. – Kiedyś ostrzegli tatę, że planowana jest u nas rewizja. Nasz dom był trochę na odludziu, pomiędzy Szaflarami i Białym Dunajcem, na osiedlu Nowe. Dzieciom kazali chodzić koło domu i pilnować, czy ktoś nie idzie – opowiada Anna. – Ale przyszli akurat nie z powodu radia, tylko mięsa. Zatrzymali kogoś, kto kupił u naszego taty mięso – uzupełnia starsza z sióstr. – Byłyśmy same w domu. Obiecywali mi lalkę z niebieskimi oczami, ale nic im nie powiedziałam. Tata potem bardzo mnie za to chwalił – wspomina pani Anna, która miała wtedy 8 lat.

Szaflarzanie to patrioci

Niemcy mieli wtedy dwa sztaby w Szaflarach – wypędzili właścicieli – Uznańskich i zamieszkali na ich dworze oraz w domu Majewskich. We wsi stacjonowała też policja, jak podkreślają obydwie siostry policjant Eichert miał jednak złote serce. – Najprawdopodobniej działał w konspiracji, to on ostrzegał tatę przed rewizją – przypuszcza pani Anna.

– Szaflarzanie to patrioci – podkreśla pani Anna. – W 1910 roku, w rocznicę Bitwy pod Grunwaldem na Ranisbergu w Szaflarach stanął krzyż, upamiętniający to wydarzenie sprzed 500 lat. Taka była świadomość. Także w czasie okupacji działała tu konspiracja, było naprawdę dużo oddanych Ojczyźnie ludzi – podkreśla emerytowana nauczycielka. – A pierwszy konfident, który zasiał to złe ziarno, nie był z Szaflar – podkreśla.

– Już w 1939 roku mieszkający na dworze Niemcy sprowadzili sobie ogrodnika Januszewskiego. On miał syna Tadeusza, ale to nie było raczej jego prawdziwe imię. On był pierwszym konfidentem we wsi – przekonuje. Jej zdaniem to on miał na sumieniu kpt. Bolesława Duszę Szarotę z Odrowąża. – To Januszewski zorganizował w Szaflarach 9-osobową grupę konfidentów, którzy mu potem donosili – podkreśla.

Lista 64

To oni właśnie byli odpowiedzialni za utworzenie listy 64 osób – mieszkańców Szaflar, na które został wydany przez Niemców wyrok śmierci. Był na niej między innymi ówczesny wójt Szaflar, proboszcz, a także ojciec Anny – Franciszek Gut Mostowy. Doskonale pamięta Niedzielę Palmową w 1944 roku, kiedy tata dyktował jej testament. Wiedział, że grozi mu śmierć.

Wcześniej – w ostatki – stryjek Władek wybrał się na potańcówkę, na której pojawili się konfidenci. Gdy jeden z nich chciał poczęstować wujka wódką, ten odmówił i nazwał go „niemieckim pachołkiem”. Doszło do szarpaniny, wujek zdołał uciec, od tego czasu ukrywał się u rodziny w Poroninie. Nie wiedział, że jest obserwowany.

Krwawy Piątek

– W Wielki Piątek około godz. 4 po południu wujek wracał rowerem z Zakopanego. Był już blisko domu, gdzie się ukrywał, gdy w jego stronę padł strzał z furmanki. Tą furmanką powoził Jan K. z Szaflar, a w osłonkach siedział inny z konfidentów i to on strzelił. Stryjek spadł z roweru, przewrócił się. Ten, co powoził, zobaczył, że stryjek żyje, podszedł i zastrzelił go. Rozebrali go, zostawili tylko w kalesonach – Anna z trudem opowiada. Szczegóły tej historii usłyszała dopiero niedawno, kilka lat temu. Okazało się, że zza winkla obserwował całe zdarzenie jeden z gazdów, mieszkających blisko miejsca mordu. To on potem pochował stryjka.

– Ponieważ to był Wielki Piątek, byliśmy w kościele. Kiedy wróciliśmy, dowiedzieliśmy się, że wujek nie żyje. Mama, przeczuwając coś złego, namawiała tatę, żeby uciekał z domu, ale on nie chciał, mówił, że nic złego nie zrobił, więc nie będzie uciekał – wspomina. Niedługo potem Anna i Marianna usłyszały strzał, jak się później okazało – pierwszą ofiarą był pies. Rodzice doili wtedy krowy. Dziadek, który mieszkał po drugiej stronie, przyszedł, bo ktoś powybijał mu szyby w oknach.

Płacz Niemca nad kołyską

– Wtedy nadeszli. Zaczęli bić dziadka i tatę. Kiedy tata zobaczył, że mama, która wtedy była w ciąży, jest bliska omdlenia, poprosił, żeby przeszli na drugą stronę drogi, nam kazał iść mówić paciorki. Został tylko jeden Niemiec ze stryjkiem Jaśkiem, który miał wtedy 18 lat, i z dziadkiem – opowiada Anna. – Dziadek usłyszał strzał. A Niemiec zaczął liczyć dzieci. Jak stanął nad kołyską, rozpłakał się, mówił, że on też ma dzieci. Wiedział już wtedy, że jesteśmy sierotami – Anna z trudem wraca do tamtych chwil. Po wystrzale dziadek z najmłodszym synem poszli do swojego domu. Ojca Anny i Marianny znaleźli na werandzie – już nie żył. Nie był to jednak koniec tragedii. – Zabili w tym dniu tatę, dziadka, babkę i stryjka Jaśka. Dziadek dostał 7 kulek i jeszcze miał siłę, żeby skoczyć po siekierę schowaną pod pościelą i uciął jednemu z konfidentów palec. Wyrwali dziadkowi siekierę i rozwalili głowę – opowiada Anna.

Zabrane dzieciństwo

– Nie zapomnę tego widoku – płacze Marianna, która wtedy miała 12 lat. Mimo że od tamtego dnia minęło blisko 70 lat, wspomnienia nadal są bolesne. – Byłam najstarsza z dzieci. Kiedy o 4 rano przyszedł do domu wójt, ubrali mnie w kożuch taty i zabrali tam. Na werandzie przekroczyłam tatę, stryjek Jasiek był przygnieciony kredensem, a dziadek leżał z siekierą w głowie. Obok babcia. Gdy wróciłam i opowiedziałam, co zobaczyłam, był jeden krzyk – z trudem cedzi każde słowo. – Wszystkie cztery ciała owinęli w prześcieradło, załadowali na wóz i zawieźli na cmentarz. O pogrzebie nie było mowy – dodaje. Dopiero rok później odbyła się ekshumacja zwłok i pogrzeb całej piątki, razem ze stryjkiem Władkiem.

Po śmierci ojca rodzinie było bardzo ciężko. Matka była w ciąży. Cała gazdówka była na głowie dziewczynek. – Pamiętam, jak mama płakała, bez przerwy. I całowała portki taty – wspomina Anna. Wkrótce na świat przyszedł Franciszek.

Wartości wyniesione z domu

Anna nauczyła się w domu rodzinnym patriotyzmu i dążenia do prawdy, nawet gdy niektórym jest to nie na rękę. Dlatego interesuje się historią swojej wsi i rodziny. Dociera do świadków okupacyjnych wydarzeń, dokumentów, spisuje bolesne losy. Chętniej, niż o konfidentach, opowiada o szaflarzanach, którzy zasłużyli się bohaterskimi i patriotycznymi czynami. Jak podkreśla, w jej rodzinnej wsi takich postaci nie brakowało.

Kiedy w Szaflarach pojawili się naukowcy z Uniwersytetu Jagiellońskiego, zajmujący się badaniami nazistów w czasie okupacji, pomoc Anny była nieoceniona. Była cennym źródłem informacji, organizatorem spotkań, ułatwiała kontakty.

Po co jej to wszystko? Dla prawdy. Dla poznania prawdy.

Beata Zalot