Adwokaci, lekarze i nauczyciele. Właściciele sklepów, piekarni, karczm i młynów. Starzy i młodzi. Zniknęli na zawsze z krajobrazu Czarnego Dunajca. Ale pamięć o nich trwa, dzięki takim osobom jak Michał Szaflarski czy Dariusz Popiela.

::attachment{"type":"gallery", "template":"thumb3", "item_id":"109836"}

Sara Bachner, Mojżesz Bauman, Rachela Beck, Rywka Fass, Gizela Freileich, Rózia Feuer, Salomon Horowitz. Lola Jonas, Izaak Kluger, Aron Langer, Regina Lehrer, Henia Mahler, Maria Pacanower, Berl Steiner, Lea Strum, Regina Zollman....456 nazwisk mieszkańców Czarnego Dunajca, ofiar Holocaustu. Wyczytanych na głos podczas poniedziałkowych uroczystości na cmentarzu w Czarnym Dunajcu.

Józef Lehrer miał duży sklep w rynku i hurtownię, Henryk Holländer prowadził w rynku dwa sklepy żelazne.  Efraim Korngut był właścicielem domu handlowego, Henryk Pacanower miał młyn wodny. Szymon Pacanower był adwokatem.

Modlili się w pięknej, murowanej synagodze tuż przy rynku. Przetrwała do dzisiaj, ale nie zachowało się jej oryginalne wyposażenie ani freski.  Przez lata po wojnie był tam sklep z meblami. Obok synagogi znajdował się drewniany budynek domu modlitewnego, spalony w czasie wojny przez Niemców oraz mykwa. 

Dzieci uczęszczały do ochronki, a chłopcy od 3. roku życia również do chederów. W czarnym Dunajcu działała też szkoła Talmud-Tora i bractwo pogrzebowe Chewra Kadisza. Od 1935 roku aktywnie działało „Stowarzyszenie Dobroczynne Kobiet Żydowskich”, którego celem była “pomoc biednym i chorym mieszkańcom Czarnego Dunajca, wyznania mojżeszowego w postaci pomocy materialnej w formie wsparć doraźnych i bezpłatnej pomocy lekarskiej”.

Tego można dowiedzieć się z nowej strony internetowej jewishczarnydunajec.pl

- 28 sierpnia to data symboliczna. Koniec społeczności żydowskiej w Czarnym Dunajcu - mówił w poniedziałek na cmentarzu Michał Szaflarski, jeden z głównych organizator obchodów rocznicowych. W tym dniu musieli opuścić swoje domy. Dwa dni później 30 sierpnia 1942 r. zostali załadowani do wagonów towarowych na dworcu kolejowym w Nowym Targu i stamtąd w nieludzkich warunkach wraz z innymi Żydami z Podhala zostali wywiezieni do Bełżca. W tamtejszym obozie czekała na nich zagłada.

Kilkunastu Żydów z Czarnego Dunajca zostało rozstrzelanych już w lipcu 1942. Podobna egzekucja została powtórzona miesiąc później.  Wojnę przeżyli nieliczni. Powrócili do swoich domów w Czarnym Dunajcu, ale nie było już tu dla nich miejsca. Wyjechali do Izraela, USA, Holandii, Danii.

- Chciałbym, żebyśmy spotykali się tu co roku, żebyśmy pamiętali o naszych żydowskich sąsiadach - mówił na cmentarzu Michał Szaflarski, społecznik z Czarnego Dunajca, który w 2016 roku zainicjował coroczną akcję porządkowania cmentarza żydowskiego w swojej rodzinnej miejscowości. Od kilku lat dokumentuje historię społeczności żydowskiej z Czarnego Dunajca. Aktywnie działa na rzecz dialogu polsko-żydowskiego, a od 2022 r. utrzymuje kontakt z przedstawicielami gminy Matte Asher z Izraela. To on zapoczątkował w zeszłym roku obchody rocznicowe w Czarnym Dunajcu.
W poniedziałkowych uroczystościach uczestniczyli potomkowie czarnodunajeckich Żydów, którzy przyjechali z Holandii i Dani. Inni oglądali relację na żywo. Przyszli także mieszkańcy Czarnego Dunajca.

Uroczystości rozpoczęły się od odśpiewania kilku psalmów przez Ryfkę Foremniak, była też wspólna modlitwa.
Michał Szaflarski przypomniał, że żydowski cmentarz w Czarnym Dunajcu jeszcze kilka lat temu wyglądał zupełnie inaczej. Rosły tu chaszcze, a macewy były niewidoczne, napisy trudne do odczytania. Porządkowanie nekropolii  grupa wolontariuszy rozpoczęła w 2016 r. Cmentarz został odnowiony w 2020 r. w ramach projektu “Ludzie, nie liczby” Dariusza Popieli. Wtedy również powstał granitowy pomnik poświęcony ofiarom zagłady i tablice z imionami i nazwiskami ofiar. W rogu cmentarza powstało lapidarium. Znalazły się tam macewy, które wróciły na cmentarz, zostały odrestaurowane.

Z cmentarza uroczystości przeniosły się  do Centrum Kultury i Promocji  w Czarnym Dunajcu, gdzie odbyła się promocja strony jewishczarnydunajec.pl. Wieczorem w synagodze odbył się krótki recital kantorki Ryfki Foremniak.

bz