W sobotę, 7 lutego, zmarł w Chochołowie Stanisław Frączysty ps. „Sokół”, członek ZWZ AK, kurier tatrzański, który w 1941 roku przeprowadził z Węgier do Polski marszałka Rydza-Śmigłego, więzień Palace – zakopiańskiej katowni gestapo, więzienia na Montelupich, obozów KL Auschwitz i KL Buchenwald, po wojnie prześladowany przez komunistyczne służby bezpieczeństwa, kawaler Orderu Virtuti Militari. Przeżył 92 lata, zostawiając po sobie i swojej rodzinie niezwykłą legendę…

Stanisław Frączysty urodził się 5 lutego 1917 roku w Chochołowie. Każdy członek rodziny miał swój wkład w walkę o wolność. Dziadek Stanisława, Szymon, walczył w powstaniu chochołowskim, był więźniem twierdzy w Spilbergu. Brat, Franciszek, żołnierz 1920 roku, kurier Związku Walki Zbrojnej, zginął w KL Auschwitz przy próbie zorganizowania ucieczki. Młodszy brat, Karol, poległ jako żołnierz wojny domowej w Hiszpanii. Brat, Gustaw, kawaler Orderu Virtuti Militari, również kurier ZWZ, trafił do Brygady Karpackiej. Przeszedł cały szlak bojowy tej formacji, walcząc między innymi pod Tobrukiem i Monte Casino. Poległ pod Bolonią. Siostry – Rozalia, Władysława i Zofia – włączone w działalność konspiracyjną, także były więzione przez gestapo. Stanisław trafił do ruchu oporu za pośrednictwem brata Franciszka i kuzyna Andrzeja. Wraz z nimi odbywał pierwsze kurierskie wyprawy, potem chodził już sam, a właściwie częściej z osobami, które trzeba było przeprowadzić w którąś ze stron. Takich wypraw na Węgry odbył 29, ale najbardziej istotna była jedna: w październiku 1941 roku przeprowadził do kraju marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego. Z Budapesztu koleją, przez Słowację samochodem, przez granicę na nogach, do Szaflar saniami, do Krakowa i Warszawy pociągiem – wydaje się proste, choć wtedy wcale takim nie było.

W lutym 1942 roku wpadł w ręce Niemców, choć od miesięcy nie mieszkał w rodzinnym domu. Przez trzy tygodnie przebywał w gestapowskiej katowni Palace w Zakopanym. Wytrzymał tortury zwane przesłuchaniami. Później trafił do więzienia na Montelupich w Krakowie. 26 marca wywieziono go do KL Auschwitz, gdzie otrzymał numer obozowy 27235. Otrzymał przydział do komanda pracującego na dworcu kolejowym, głównie przy pracach rozładunkowych. Później komando skierowano na budowę zakładów Buna-Werke, a dokładnie do budowy toru kolejowego. Tam nabawił się zapalenia płuc i dzięki pomocy znajomego więźnia otrzymał przydział do obozowych stajni, gdzie było już lżej. Był więziony w bloku 11 w związku z kolejnymi aresztowaniami, a na 3 miesiące kolejnego śledztwa znów przewieziono go do zakopiańskiego Palace. Pod koniec 1944 roku z grupą kilkuset więźniów trafił do KL Buchenwald. Z tego obozu, a właściwie podobozu w Weimarze, udało mu się uciec. Schwytany przez Niemców, podał się za Czecha i trafił znowu do Buchenwaldu. Ta zamiana tożsamości uratowała mu życie. Wyzwolenia doczekał w kwietniu 1945 roku. Po kilkumiesięcznym pobycie w amerykańskiej strefie okupacyjnej, wrócił do Polski jesienią 1946 roku. W 1949 roku przypomniała sobie o nim bezpieka. Aresztowano go za współpracę z obcym wywiadem. Na szczęście po kilku tygodniach więzienia został zwolniony.

Stanisław Frączysty nie zabiegał o względy dla siebie. Był człowiekiem otwartym i życzliwym, stąd, jak sam mówił, wiele pamiątek z przeszłości pożyczał, a one potem nie wracały. Dbał za to o innych. Doprowadził do uporządkowania mogiły żołnierzy rozstrzelanych przez Niemców w grudniu 1939 roku w Chochołowie, grobów partyzantów „Ognia”, poległych w tamtym rejonie w 1947 roku. Przyczynił się do położenia pamiątkowego kamienia, upamiętniającego miejsce, w którym przekroczył granicę Rydz-Śmigły. Jego staraniem na ścianie domu Franciszka Frączystego, w którym znajdował się kurierski punkt kontaktowy i gdzie zatrzymywali się prowadzeni przez kurierów ludzie, odsłonięto w 2004 roku pamiątkową tablicę, ufundowaną przez Urząd Gminy w Czarnym Dunajcu.

Stanisław Frączysty „za wyróżniającą się odwagę w pełnieniu służby kurierskiej w warunkach bojowych oraz za postawę wobec wroga po uwięzieniu” został odznaczony Orderem Virtuti Militari. Kilka lat temu otrzymał od prezydenta RP Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski. 28 maja 2006 roku był wśród 32 byłych więźniów, którzy spotkali się pod Ścianą Śmierci, w byłym obozie KL Auschwitz z papieżem Benedyktem XVI. Zmarł 7 lutego 2009 roku, dwa dni po 92. urodzinach.

Wacław Sajdak