Władysław Krupa z Cichego miał 16 lat, kiedy wybuchła II wojna światowa. Bardzo dobrze pamięta ten czas. – Był wielki huk, strzelanina. Niemieckie samoloty latały nad głowami – zaczyna swoją opowieść.

::attachment{"type":"gallery", "template":"thumb3", "item_id":"5663"}

Podczas II wojny światowej działała na terenie wsi szajka, która pod pretekstem walki z okupantem dokonywała kradzieży mienia mieszkańców Cichego i okolicznych wiosek. Członkowie grupy byli zwalczani i rozstrzeliwani przez Niemców. – Jeden z mieszkańców podjął współpracę z okupantem. Jednego dnia został złapany – schował się w pewnym domu za piecem. Niemcy rzucili tam granat i ten człowiek zginął – mówi Władysław Krupa. Informację potwierdza Maria Ramska, nauczycielka w cichowiańskiej podstawówce. – Znaleziono przy nim listę osób, które miały być wydane Niemcom. Umieszczono na niej mojego tatę. Dowiedziawszy się o tym, moja babcia Wiktoria dostała ataku serca i zmarła! Działo się to w 1943 r. – mówi Maria Ramska.

Niemiec odpuścił

W okresie wojny okupant wprowadził zakaz zabijania zwierząt na mięso. Jednak ludzie łamali ten zakaz, aby wyżywić rodzinę. – Kiedyś do naszego domu przyszedł Niemiec i zobaczył w kuchni spory kawałek słoniny. Żołnierz jednak udał, że tego nie widzi. Mama wspomniała, iż stało się tak ze względu na bawiącą się w kuchni moją siostrę Józię, wówczas dwuletnią dziewczynkę. Niemiec powiedział, że w domu też ma córkę w tym wieku – opowiada nauczycielka.

Zdaniem Władysława Krupy, jeśli Niemcy nie mieli jakichś donosów, to nie wyrządzali mieszkańcom żadnej krzywdy. Inaczej było w przypadku okupanta radzieckiego. – Mama opowiedziała mi historię z końmi dziadka – Cyganem i Murzynem. Żołnierze radzieccy bez powodu zabrali dziadkowi te zwierzęta. Dziadek, chcąc je odzyskać, poszedł pieszo do sąsiedniej wsi – Rogoźnika. Tam prosił Rosjan o oddanie koni. Oni mieli zamiar rozstrzelać dziadka. Domagali się okupu. Dziadek mógł im dać tylko wódkę, którą otrzymał od sąsiadki ze wsi. Na szczęście to wystarczyło, dziadek wrócił do domu bezpiecznie, na dodatek z końmi – wspomina Maria Ramska.

Rosjanie, gdy wracali z frontu, ofiarowali mieszkańcom wsi zagrabione wcześniej różne przedmioty. W domu państwa Ramskich znajduje się półmisek z niezapominajkami i wyhaftowana serweta, którą babcia zakupiła od żołnierzy.

W wiosce znajduje się wiele miejsc, gdzie mieszkańcy Cichego zostali rozstrzelani przez okupantów. Przy jednej z polnych dróg stoi krzyż, upamiętniający tamte tragiczne wydarzenia. Nauczyciel z miejscowej szkoły – Wojciech Kossakowski zna dobrze historię związaną z tym krzyżem i z tragedią, jaka wydarzała się w miejscu jego postawienia. Jest to punkt, który odwiedzają w czasie treningów uczniowie miejscowej podstawówki.

Dużo ślubów i chrztów

Symboliczny grób walczących w II wojnie światowej mieści się także pod kościołem pw. św. Józefa Robotnika w Cichem Górnem. Szczątki zmarłych zostały odnalezione podczas budowy świątyni w latach 80. ubiegłego stulecia. Zostały one zabezpieczone i pozostawione pod świątynią. Mieszkańcy Cichego zdawali sobie sprawę, że są to szczątki ludzkich ciał, pochodzących z II wojny światowej.

Władysław Krupa do dzisiaj dziękuje Bogu, że nie zginął w czasie wojny. Wspomina historię z kościelnymi dzwonami. – Kiedy w Miętustwie nastali Niemcy, jedną z pierwszych rzeczy, jakie nakazali, było ściągnięcie dzwonów kościelnych. Jeden z nich później zaginął. Niemcy zagrozili księdzu proboszczowi, że jeśli dzwon się nie znajdzie, ksiądz będzie musiał opuścić to miejsce – opowiada Władysław Krupa. Jak się okazało, dzwon przeniosło kilku chłopów i zakopało w ziemi. Chcieli przetopić go na amunicję. Góral z Cichego już nie pamięta czy im się to udało i co się stało z duchownym.

Ksiądz Michał Kliś, obecny proboszcz parafii w Miętustwie, otwiera stare parafialne księgi i kroniki. – W okresie wojennym był w sposób zupełnie normalny udzielany sakrament chrztu – mówi ks. proboszcz. Kapłan otwiera stare księgi parafialne. Na jednej z nich jest napis po łacinie: Liber Naturom, czyli Księga Chrztów. I tak w 1939 r. w parafii ochrzczono 8 dzieci ze Starego Bystrego, 21 z Czerwiennego, 22 z Ratułowa i 27 z Cichego. Do parafii należą mieszkańcy tych czterech wiosek. – Kiedy rozpoczynała się wojna, ludzie mieli nadzieję, że nie potrwa ona zbyt długo. W 1939 r. moi poprzednicy udzielili blisko 50 ślubów – mówi ks. Michał Kliś.

Władysław Krupa podkreśla, że mimo wojny ludzie nie tracili dobrego nastawienia. – Często się schodzili do domów, aby razem pobyć, urządzaliśmy sobie takie posiady. Były odpowiednie napoje, tańce – puszcza oczko pan Władysław.

Jan Głąbiński

---

Okiem historyka

Robert Kowalski, prezes Polskiego Towarzystwa Historycznego oddział w Nowym Targu

W lipcu 1939 r., pod wpływem doniesień polskiego wywiadu wojskowego, który informował o przygotowaniach wojennych oraz ruchach niemieckich wojsk na terenie Słowacji, dowództwo polskie zdało sobie sprawę, iż również z tego kierunku należy się spodziewać uderzenia. W związku z tym podjęto decyzję o powołaniu 10 lipca 1939 r. kolejnego związku operacyjnego Armii „Karpaty”. Po tych zmianach organizacyjnych na terenie Podhala, a konkretnie w okolicach Czorsztyna i Przełęczy Knurowskiej, stykały się ze sobą obszary operacyjne dwóch polskich armii: Kraków i Karpaty. Wspólnie tworzyły one południowe skrzydło całego polskiego frontu. W celu wzmocnienia tego odcinka granicy jeszcze w marcu 1939 r. na Podhale przybyły 3 bataliony Korpusu Ochrony Pogranicza, które zostały ściągnięte ze wschodnich rubieży ówczesnej II Rzeczpospolitej. Wraz z dwoma słabo wyposażonymi Batalionami Obrony Narodowej „Limanowa” i „Zakopane” miały za zadanie obronę tego szalenie ważnego odcinka frontu. Tymczasem Niemcy na obszarze niecałych 100 km skoncentrowali kilka wielkich jednostek: w tym jedną dywizję pancerną, jedną zmotoryzowaną oraz dwie dywizje górskie. Ich głównym zadaniem było przełamanie polskiej obrony na Podhalu i w Pieninach, a następnie wyjście za Kraków i zamknięcie drogi odwrotu jednostkom Armii „Kraków”, skupionym głównie na obszarze Śląska. O tym, jak ważny był to dla Niemców kierunek operacyjny, może świadczyć niezwykle szybki postęp tych oddziałów, które już 1 września o godz. 16 wkroczyły do Nowego Targu, a wieczorem rozpoczęły walki w rejonie Jordanowa. W rejonie Polhory stacjonowała 2 Dywizja Pancerna, ona uderzała w kierunku Jabłonki, Spytkowic, Jordanowa. 4 Dywizja Lekka, rozlokowana w rejonie Trsteny, atakowała na kierunku Nowy Targ i Rabka. Zaś 3 Dywizja Górska rozpoczęła kampanię, wkraczając do Polski od strony Chochołowa, zajmując m.in. Zakopane. Jednostka to stanowiła jednocześnie wsparcie dla obu wcześniej wymienionych formacji, przenikała przez trudny górski teren, obchodząc polskie punkty oporu. W działaniach bojowych na Podhalu i w Pieninach brała też udział niemiecka 2. Dywizja Górska, z którą ściśle współpracowała słowacka 1. Dywizja Piechoty, rozlokowana na Podtatrzu i Magurze Spiskiej. Żołnierze tej jednostki zajęli w godzinach popołudniowych pierwszego dnia wojny Zakopane, zaś 2 września czołówki oddziałów słowackich wkroczyły do stolicy Podhala. W obu miastach Słowacy utworzyli przejściowe garnizony, utrzymując w nich porządek i bezpieczeństwo, współpracowali z niemieckimi organami bezpieczeństwa i gestapo. Od 8 września 1939 r. w Nowym Targu stacjonowała słowacka kompania saperów, która naprawiała mosty zniszczone przez Polaków. Jeden z żołnierzy, do wspomnień którego dotarli członkowie PTH, opowiada, jak wyglądało życie codzienne na zajętych terenach, w tym także o kwaterach, jakie zlokalizowane były w obecnym gmachu Liceum Ogólnokształcącego im. Seweryna Goszczyńskiego.

Choć kampania wrześniowa pod względem militarnym skończyła się dla Podhala już w pierwszym tygodniu września, to jej prawdziwe skutki były odczuwalne nieco później. Szczególnie dotknęło to terenów polskiego Spisza i Orawy. Otóż 21 listopada 1939 r. doszło do podpisania w Berlinie paktu przez Joachima Ribbentropa i Mateusza Czerniaka – ministrów spraw zagranicznych Niemiec i Słowacji. Na mocy tego układu Spisz i Orawa zostały włączone w skład Republiki Słowackiej i rozpoczęła się ich pięcioletnia okupacja.

wysłuchał: jg