Barwny, pełen magii i symboli świat pocztówek świątecznych odszedł do lamusa.

::attachment{"type":"gallery", "template":"thumb3", "item_id":"124755"}

Na ziemiach polskich kartonowe kartki świąteczne pojawiły się pod koniec XIX wieku, a nazwę "pocztówka" zawdzięczają Henrykowi Sienkiewiczowi. Było to w 1900 r., kiedy to w Warszawie ogłoszono konkurs na polską nazwę karty pocztowej. Jury złożone z członków redakcji "Słownika Języka Polskiego" rozpatrywało 5 propozycji, a wśród nich tę sienkiewiczowską "pocztówkę". Pisarz podszył się pod Mariję z B. "Nie lubię pisać na kartach pocztowych, bo miejsca nie staje, ale mam namiętność do odpowiedzi na kartkach" - pisał Henryk Sienkiewicz w jednym z listów do siostry.

Wigilijny nastrój sprzed wieku

Tradycja wysyłania życzeń z okazji świąt stała się popularna dopiero w latach 20. XX stulecia. Nasi dziadkowie otrzymywane na Boże Narodzenie karty z życzeniami trzymali na honorowym miejscu, najczęściej za szybą w kredensach.

Świąteczne pocztówki miały różne oblicza. Kiedyś wysyłano je oddzielnie, najpierw na święta Bożego Narodzenia i następne na Nowy Rok.

Scena narodzenia Chrystusa często była umieszczana w wiejskich chatach, wnętrzach dworków lub magnackich siedzibach. Niekiedy reprodukowano na nich średniowieczne malarstwo religijne. Z tematyką bożonarodzeniową mierzyli się malarze i rysownicy - wielcy mistrzowie pędzla i ci mniej znani artyści. Autorami byli też twórcy stale współpracujący z wydawcami kart pocztowych. Przywoływali wigilijny nastrój sprzed wieku, dzielenie się opłatkiem. Na pocztówkach nie mogło zabraknąć ubierania drzewka, pasterki, szopek, kolędników, roziskrzonych choinek, grających aniołów, orszaku Trzech Króli. Ludzie najczęściej byli ubrani w ludowe stroje. A to wszystko w pięknej scenerii gór, w otoczeniu oświetlonych księżycowym światłem chat czy drewnianych kościółków. Koniecznie musiał być śnieg, zimowy krajobraz. Były też kartki świąteczne z kiczowatymi scenami dziecięcymi, na których najmłodsi wypatrują przez okno pierwszej gwiazdki lub zjeżdżają na sankach. Z pocztówek spoglądały też damy, zakochane pary, a nawet całe rodziny.

Znani artyści tworzyli dzieła na kartki świąteczne

Każdy z artystów miał swój niepowtarzalny styl malarski. Różniły się kartki pocztowe z pracami Zofii Stryjeńskiej, Alfreda Żmudy, Zofii Plewińskiej, Adama Setkowicza czy Józefa Krasnowolskiego, który potrafił wykorzystać dekoracyjność folkloru.

Ciekawą stylistyką wyróżniały się prace rysowników związanych z Zakopanem: Wacława Boratyńskiego i Franciszka Karpowicza. Ich widokówki przedstawiały m.in. górali w saniach, pasterzy czy kolędników na zaśnieżonej drodze. W okresie międzywojennym podhalańska obrzędowość religijna cieszyła się w Polsce dużą popularnością. Tutaj scenę narodzenia Jezusa umieszczano w góralskim szałasie. W 1937 r. wydawnictwo Franciszka Karpowicza Salon Warszawski zamówiło cykl świątecznych pocztówek u Pawła Poraja, który malował zachwycające anioły. Pocztówki autorstwa obu artystów oraz innych malarzy znalazły się w zbiorach Muzeum Tatrzańskiego za sprawą Juliusza Zborowskiego, który był jego dyrektorem jeszcze przed II wojną światową.

Rękodzieło i kartki drukowane

Początkowo pocztówki były wykonywane ręcznie, a dopiero później powielane technikami drukarskimi i wraz z rozwojem tych technik nastąpiła masowa ich produkcja. Na pierwszych kartach pocztowych nie było miejsca na korespondencję, bo tył pocztówki zajmował adres. Stąd osobiste życzenia często były pisane drobnym pismem dookoła ilustracji.

Szczególnego znaczenia nabierały świąteczne życzenia przesyłane w czasach niewoli i wojen. Na początku XX stulecia na uwagę zasługiwały tzw. patriotyki, na których częstym motywem był żłobek, a w rolę Trzech Króli wcielali się polscy władcy. Niektórzy autorzy nadawali szopce symbolikę narodową.

Wydawaniem kart pocztowych zajmowały się różne wydawnictwa, m.in. Salon Malarzy Polskich w Krakowie, Towarzystwo Szkoły Ludowej, Polonia w Krakowie, a także Warszawski Salon Karpowicza czy "Współczesna Sztuka" w Przemyślu.

*

Do dziś można podziwiać dawny kunszt oraz pomysłowość ilustratorów i wydawców pocztówek. Obecnie, w dobie poczty elektronicznej, karty pocztowe straciły na znaczeniu. Czasem pojawiają się jako rękodzieło. Miło jest je wysyłać i otrzymywać. Warto je przechować, bo za kolejne sto lat mogą być podziwiane jak te z przełomu XIX i XX wieku.

Kilka lat temu nakładem Muzeum Tatrzańskiego ukazały się reprinty pocztówek z pracami Wacława Boratyńskiego i znów cieszyły się dużym powodzeniem. Aby wzbudzić zainteresowanie wśród najmłodszych,  Muzeum Tatrzańskie zorganizuje warsztaty, których tematem są dawne regionalne kartki świąteczne. Na zajęciach dzieci i dorośli dowiadują się, jak kiedyś powstawały pocztówki, a później uczestnicy warsztatów sami tworzą swoje niepowtarzalne prace.

Jolanta Flach