Ślady człowieka sprzed 100 tys. lat. Najstarszy na świecie bumerang. Wciąż nie wiadomo, co jeszcze kryje w sobie Obłazowa.

Choć nazwę Jaskini Obłazowej ( Przełom Białki, k. Nowej Białej) zna już każdy archeolog na świecie, ranga tych odkryć ciągle nie dociera do mieszkańców Podhala. Opowiadał o nich w sobotę prof. Paweł Valde-Nowak, krakowski archeolog, kierujący badaniami, które przyniosły rewelacyjne wyniki.

Aż trudno dziś uwierzyć, że jeszcze w latach 70. naukowcy uważali, że osadnictwo na Podhalu zaczęło się w średniowieczu. Rozpoczęcie tu badań przez młodego krakowskiego archeologa wymagało dużej odwagi - spotkało się z krytyką i oporami starszych kolegów.

Pierwszym przełomem było odkrycie pod koniec lat 70. obozowisk sprzed 11 tys. lat, w których obrabiano radiolaryt pieniński.

Takie ślady obozowisk odkryto między innymi w Sromowcach Niżnych, Sromowcach-Kątach, później w Lipnicy Wielkiej, Dziale, Konikówce, Nowej Białej.

- Okazało się, że Podhale było zagłębiem krzemieniarskim, swoistym eldorado. Znalezienie wyrobów ludzkich z radiolarytu pienińskiego było wielkim zaskoczeniem. To był przełom w poglądach - opowiadał w sobotę prof. Paweł Valde-Nowak.

- Runął dogmat, że radiolaryty nie mogły być wykorzystywane w epoce kamienia.

Po odkryciu kolejnego obozowiska przyszła kolej na jaskinie, mimo że dotąd uważano, że pienińskie jaskinie nie mają namulisk, a więc osadów interesujących archeologów.

W 1985 roku, po odkryciu kolejnego obozowiska na polu Andrzeja Bednarczyka w Nowej Białej, archeolodzy zainteresowali się także pobliską jaskinią Obłazową.

Okazało się, że w grocie są osady, które spełniają wszystkie parametry uprawniające do podjęcia badań archeologicznych. Dysponując minimalnymi środkami finansowymi i ogromnym zapałem - grupa naukowców rozpoczęła w tym samym roku badania.

Jaskinia została dosłownie przesypana przez sito o minimalnych prześwitach; do tej pory żadna polska jaskinia nie została tak dokładnie zbadana. Oprócz archeologów do jaskini weszli paleontolodzy, geolodzy.

Okazało się, że naukowcy mają do czynienia z potężną jaskinią, kompletnie zasypaną, wielokrotnie odwiedzaną przez człowieka.

Jego najstarsze ślady sięgają 100 tys. lat wstecz.

Badania trwały 10 sezonów. Spośród ponad 20 odkrytych warstw najciekawsze odkrycia dla archeologów przyniosła warstwa ósma. To w niej - jak się później okazało - znaleziono między innymi najstarszy na świecie bumerang, najstarsze na świecie narzędzia górnicze, najstarsze kości ludzkie w Polsce.

Przedmioty te zostały datowane na mniej więcej 30 tys. lat. To ślady kultury pavlowskiej, której główne osady znajdowały się na terenie dzisiejszych Moraw.

Jaskinia Obłazowa nie była miejscem, w którym człowiek żył. Nie znaleziono tu żadnych śladów ludzkiego bytowania, szkieletów ludzkich, odpadków.

- 30 tys. lat temu człowiek urządził tu coś w rodzaju sanktuarium paleolitycznego. Znaleźliśmy w Obłazowej jedynie przedmioty wyjątkowe, które dla ówczesnego człowieka miały wyjątkowy charakter - opowiadał prof. Paweł Valde-Nowak.

Wykonany z ciosu mamuta bumerang był ozdobiony, na nim, a także na amuletach z kłów lisa znajdowały się ślady ochry - czerwonego barwnika, znajdywanego w prehistorycznych grobach czy na jaskiniowych malowidłach.

- Ochra była dla nas sygnałem, że mamy do czynienia ze sferą duchową - podkreśla naukowiec.

Informacje o niezwykłych przedmiotach szybko obiegły świat. O nich właśnie traktowała pierwsza spośród kilku publikacji poświęconych Obłazowej w Nature.

- Jaskinia znajdowała się poza zasięgiem kultury pavlowskiej. Ktoś pokonywał 150 kilometrów, by tu dotrzeć. Być może byli to młodzi myśliwi, których poddawano tu jakimś inicjacjom. Może był tu szaman, do którego przychodzili - zastanawia się krakowski archeolog.

Paleontolodzy zajęli się z kolei znalezionymi tu szczątkami zwierząt. Żuchwy hieny, szczątki mamutów, zęby nosorożców włochatych, poroża reniferów - to tylko niewielka cząstka znalezionego tu inwentarza.

Kolejną zagadką dla archeologów były znalezione w tej samej ósmej warstwie dwa odcięte ludzkie palce, uznane za najstarsze kości ludzkie znalezione w Polsce.

Naukowcy powiązali je z przedstawieniami uciętych palców, które odkryto na prehistorycznych malowidłach w jaskiniach francuskich i hiszpańskich.

Istnieją na ten temat różne hipotezy - według jednych naukowców to wynik nierzadkich w tamtych czasach odmrożeń, według innych to dowody rytualnych amputacji. Być może to nie odcięte, a tylko schowane palce, obrazujące swoisty język migowy.

- To, co odbywało się tu, w Obłazowej, umyka naszej dotychczasowej wiedzy - mówił prof. Paweł Valde-Nowak. - Trzeba mieć ogromny szacunek do tego miejsca. Obłazowa przypomina kształtem cielsko mamuta.

Być może właśnie tak widział tę górę człowiek paleolityczny. Dopatrywał się w tym krajobrazie piękna, był na nie wrażliwy. Człowiek sprzed 30 tys. lat wcale nie był prymitywny, może jego duchowość była wyższa od naszej - przypuszcza archeolog.

Jaskinia Obłazowa doczekała się monografii naukowej w języku angielskim. Praca powstała pod kierownictwem prof. Pawła Valde-Nowaka. Nadal nie ma publikacji polskiej.

Jaskinia ciągle czeka na kontynuację badań. - Po 10 latach badań nie osiągnęliśmy jeszcze skalnego dna, dlatego powinno się tam wrócić - przekonywał archeolog.

Ciągle jednak nie ma na to pieniędzy, podobnie jak na należyte zabezpieczenie jaskini. Na odkrycie czekają na Podhalu ciągle obiekty górnicze sprzed 10, 15, a może i 20 tys. lat.

Nie wiadomo, jakie jeszcze rewelacje czekają archeologów w Obłazowej i na Podhalu.

Beata Zalot | Foto | Prof. Valde-Nowak prezentuje niektóre ze znalezisk.