Zielona infrastruktura to przyrodniczy "szkielet" przestrzeni. Tworzące ją lasy, łąki, rzeki, mokradła, miedze, śródpolne zadrzewienia, parki i ogrody nie tylko pełnią ważne funkcje przyrodnicze, lecz także niosą liczne korzyści dla człowieka. Ochrona i roztropne kształtowanie zielonej infrastruktury leżą więc w naszym żywotnym interesie. Temat ten podjęty został przez Centrum UNEP/GRID-Warszawa w projekcie LIFE, angażującym liczne karpackie podmioty rozumiejące rolę zielonej infrastruktury w zachowaniu unikatowego dziedzictwa polskich Karpat i zrównoważonym rozwoju lokalnym.

Zielona infrastruktura to sieć powiązanych ze sobą elementów naturalnych i półnaturalnych, czyli kształtowanych siłami przyrody przy udziale (ekstensywnej działalności) człowieka. W skali lokalnej mogą ją tworzyć na przykład zadrzewienia śródpolne, miedze, łąki i pastwiska, zagajniki, przydomowe ogrody, stare sady i cmentarze, parki i zieleńce, a także rzeki, strumienie czy mokradła. W skali regionalnej możemy zaś do niej zaliczyć tereny o wysokiej wartości przyrodniczej, takie jak duże kompleksy lasów, tradycyjny krajobraz rolniczy z mozaiką pól, łąk i pastwisk, sadów i ogrodów, doliny rzek oraz pojezierza.

Mogą być one zarówno objęte ochroną (na przykład w ramach sieci Natura 2000, w parkach narodowych, rezerwatach przyrody lub innych ostojach), jak też występować poza obszarami chronionymi, zapewniając ich właściwe przyrodnicze „usieciowanie” (tworząc tzw. korytarze ekologiczne, umożliwiające migrację zwierząt).

Także całe Karpaty – jako jeden z głównych łańcuchów górskich Europy – można uznać za element zielonej infrastruktury w skali kontynentu.

Niezależnie od skali przestrzennej, kluczowe w funkcjonowaniu zielonej infrastruktury jest to, aby jej poszczególne elementy nie występowały jako rozproszone, pojedyncze obiekty, lecz tworzyły spójny przestrzennie układ kształtowany w przemyślany sposób wspierający różnorodność biologiczną, a zarazem zapewniający gospodarcze i społeczne korzyści dla człowieka – mówi dr Monika Szewczyk z Centrum UNEP/GRID-Warszawa. Używając języka ekonomii środowiskowej, zielona infrastruktura jest istotnym składnikiem tzw. kapitału naturalnego, a ekosystemy i świadczone przez nie na rzecz człowieka usługi ekosystemowe powinny być utrzymane, wzmocnione oraz – tam gdzie to możliwe – odbudowane – podkreśla dr Szewczyk.

Zgodnie ze stanowiskiem Komisji Europejskiej, zielona infrastruktura, jako składnik kapitału naturalnego, jest ważnym elementem polityki Wspólnoty. Odgrywa ona znaczącą rolę w rozwoju terytorialnym i obszarów wiejskich, gospodarce wodnej, zarządzaniu ryzykiem klęsk żywiołowych, rolnictwie czy zmianach klimatu. Pełni istotną funkcję w rozwiązywaniu wielu problemów kształtowania przestrzeni w Karpatach, takich jak fragmentacja siedlisk przyrodniczych czy degradacja unikatowego krajobrazu, spowodowanych m.in. niekontrolowanym rozwojem zabudowy i infrastruktury (1). Powinna być zatem uwzględniana w polityce przestrzennej gmin. Temu poświęcony jest projekt LIFE realizowany przez Centrum UNEP/GRID-Warszawa na obszarze polskiej części Karpat w latach 2017-2020.

Nasz projekt stawia sobie za cel upowszechnianie znaczenia roli zielonej infrastruktury i potrzeby jej właściwego kształtowania na poziomie lokalnym – mówi dr Piotr Mikołajczyk, Koordynator Projektu. Staramy się zainspirować i wspierać lokalne partnerstwa i inicjatywy we wszystkich 200 karpackich gminach na rzecz ochrony i odtwarzania elementów zielonej infrastruktury. Wyjaśniamy, jak i dlaczego warto dbać o przestrzeń przyrodniczą w Karpatach – tak, aby zmaksymalizować płynące z niej korzyści. Zachęcamy też do stosowania nowoczesnych narzędzi geoinformacyjnych i zasobów danych przestrzennych, bardzo pomocnych we właściwym zarządzaniu przestrzenią w tym unikatowym regionie. 

Projekt skierowany jest przede wszystkim do karpackich samorządów – 200 gmin w zasięgu stosowania w Polsce Konwencji Karpackiej (międzynarodowego porozumienia 7 krajów karpackich, w Polsce ratyfikowanego w 2006 roku). Grupami docelowymi są także Lokalne Grupy Działania, samorządy szczebla wojewódzkiego, instytucje ochrony przyrody, jak również inne organizacje pozarządowe i wreszcie – sami mieszkańcy oraz goście regionu.

Do głównych efektów projektu zaliczyć można cykl szkoleń, geoportal, bazę wiedzy, a także specjalny konkurs na lokalne inicjatywy związane z kształtowaniem zielonej infrastruktury.

Opracowany w ramach projektu GEOPORTAL może być przydatnym narzędziem w analizach przestrzeni gminy, tworzeniu dokumentów planistycznych, wyborze terenów pod potencjalne inwestycje, działaniach na rzecz poprawy walorów przyrodniczych i krajobrazowych gminy itp. Gromadzi on dane tematyczne dla obszaru polskiej części Karpat – zarówno te o charakterze przyrodniczym, takie jak typy ekosystemów, korytarze ekologiczne czy obszary chronione, jak i te związane z zabudową, infrastrukturą oraz planowaniem przestrzennym. Geoportal prezentuje też wyniki przeprowadzonej w ramach projektu analizy fragmentacji przestrzeni przyrodniczej, wskazując obszary, w których wystarczające może być zachowanie obecnego stanu zielonej infrastruktury oraz te, gdzie jej stan jest gorszy i należałoby rozważyć podjęcie wysiłków na rzecz jej wzmocnienia lub odtworzenia.

Materiały zgromadzone w BAZIE WIEDZY służą z kolei pogłębieniu wiedzy z zakresu zielonej infrastruktury. Zostały one pogrupowane tematycznie i udostępnione w postaci kursu nauczania na odległość (e-learning). Kurs obejmuje szerokie spektrum materiałów multimedialnych – od filmów (w tym sekwencji filmowych w technologii rzeczywistości wirtualnej – VR) i prezentacji, poprzez animacje tematyczne, aż po dokumenty strategiczne czy publikacje tematyczne. Stanowi kompendium wiedzy pomocnej w zrozumieniu zagadnień związanych z zieloną infrastrukturą, jej rolą i znaczeniem dla przyrody i człowieka, sposobami jej kształtowania na terenie gminy.

W ramach projektu zrealizowano też KONKURS na inicjatywy lokalne (studia przypadku wraz z planem działań) na rzecz kształtowania zielonej infrastruktury, a także kampanię informacyjną prowadzoną w wybranych karpackich gminach na imprezach lokalnych.

Konkurs to bardzo istotny element naszego projektu. Chcieliśmy przy jego pomocy wesprzeć realizację konkretnych, lokalnych działań, w możliwie szerokim partnerstwie interesariuszy, a przy okazji uwrażliwić lokalne społeczności na potrzebę troski o dziedzictwo przyrodnicze i krajobraz ich małej karpackiej ojczyzny – podkreśla Piotr Mikołajczyk. W projekcie przewidziano środki finansowe na wsparcie pięciu najlepszych prac konkursowych. Chcemy je także promować, jako dobre praktyki, na arenie międzynarodowej, w pozostałych krajach regionu karpackiego. Jest nam ogromnie miło, że wśród nagrodzonych prac znalazły się też prace przygotowane przez Zespoły z tutejszego regionu: ŁAPANóW oraz OCHOTNICA DOLNA.

Praca Zespołu ŁAPANóW (w składzie: Gmina Łapanów oraz Lokalna Grupa Działania "Dolina Raby") dotyczyła wzmocnienia struktur zielonych w polityce gminy i przestrzeni poprzez przeprowadzenie inwentaryzacji przyrodniczej koniecznej do stworzenia opracowania ekofizjograficznego, uwzględniającego walory krajobrazowe, oraz wyznaczenia newralgicznych, wymagających niezwłocznej interwencji miejsc w gminie.

Otrzymane w ramach nagrody środki Zespół przeznaczył na wykonanie analizy problemowej zielonej infrastruktury w Gminie Łapanów w kontekście zagospodarowania przestrzennego gminy. Zawiera ona diagnozę stanu i funkcjonowania środowiska przyrodniczego gminy (w tym m.in. charakterystykę elementów środowiska i ich wzajemnych powiazań oraz ocenę ciągłości i zwartości zielonej infrastruktury), a także analizę i ocenę aktualności istniejących dokumentów planistycznych oraz zgodności istniejącego zagospodarowania przestrzennego z cechami i potencjałem środowiska. Analiza wskazuje również uwarunkowania i kierunki zagospodarowania przestrzennego w aspekcie przeciwdziałania fragmentacji zielonej infrastruktury w gminie.

::attachment{"type":"image","item_id":"1191302", "alt":"zdjęcie", "title":"", "longSide":"900"}

Panorama Gminy Łapanów, źródło: Archiwum Urzędu Gminy Łapanów

Zespół OCHOTNICA DOLNA (w składzie: Gmina Ochotnica Dolna oraz Stowarzyszenie "Przyjaciele Doliny Dunajca”) w ramach swojej pracy przedstawił z kolei pomysł na stworzenie publikacji o ekosystemie potoku Ochotnica na podstawie inwentaryzacji przyrodniczej Doliny Ochotnicy i Małego Przełomu Dunajca w Tylmanowej oraz obszarów przestrzeni edukacyjnej nad potokiem Ochotnica i Dunajcem pod patronatem lokalnych szkół.

Otrzymaną nagrodę finansową Zespół przeznaczył na zakup sprzętu: spektrofotometru i przenośnego pH-metru oraz zestawu testów kuwetowych do spektrofotometrycznej analizy wód powierzchniowych. Analiza ta zostanie wykorzystana do oceny jakości wód powierzchniowych zlewni Ochotnicy oraz rzeki Dunajec, na obszarze Gminy Ochotnica Dolna, na odcinku ujętym w pracy konkursowej. Planowane jest kontynuowanie długofalowego, cyklicznego monitoringu jakości wody w zlewni – przy udziale młodzieży (uczniów szkół Gminy Ochotnica Dolna oraz młodzieży działającej przy Stowarzyszeniu „Przyjaciele Doliny Dunajca”). Na bazie wyników monitoringu opracowany zostanie plan działań naprawczych i prewencyjnych – w celu poprawy stanu i ochrony tej niezwykle cennej części Karpat – oraz materiał edukacyjny w formie kompleksowego opracowania przyrodniczego.

Zwycięstwo w konkursie to dla nas duże wyróżnienie, ale również szansa na wykorzystanie pozyskanego wsparcia na dalsze działania prowadzące do ochrony ekosystemu Doliny Ochotnicy i zachowania jego unikalnych walorów przyrodniczych – mówi Rafał Gawlyta, prezes Stowarzyszenia „Przyjaciele Doliny Dunajca”.

::attachment{"type":"image","item_id":"1191308", "alt":"zdjęcie", "title":"", "longSide":"900"}

Dunajec poniżej ujścia Ochotnicy, źródło: Stowarzyszenie „Przyjaciele Doliny Dunajca”

W konkursie udział wzięły również dwa inne Zespoły z województwa małopolskiego: SUCHA BESKIDZKA (w składzie: Starostwo Powiatowe w Suchej Beskidzkiej, Gmina Zawoja, Lokalna Grupa Działania "Podbabiogórze") oraz UŚCIE GORLICKIE (w składzie: Gmina Uście Gorlickie, Lokalna Grupa Działania "Beskid Gorlicki", Stowarzyszenie "Hucuł", Stowarzyszenie "Civitas Nostra").

Bliższe informacje o projekcie i jego rezultatach – w tym wyżej opisanym geoportalu, bazie wiedzy i wynikach konkursu na inicjatywy lokalne – można znaleźć na stronie internetowej www.zielonainfrastruktura.karpatylacza.pl.

Serdecznie zachęcamy do zaangażowania w ochronę i właściwe kształtowanie zielonej infrastruktury. To nam się po prostu opłaca!

::attachment{"type":"image","item_id":"1191311", "alt":"zdjęcie", "title":"", "longSide":"900"}

Projekt „GreenGo! Inicjatywy lokalne na rzecz kształtowania zielonej infrastruktury na obszarach Natura 2000 w Karpatach” (LIFE16 GIE/PL/000648) współfinansowany został ze środków Komisji Europejskiej w ramach Programu LIFE oraz przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.

(1) Zagadnienia te – wraz z propozycjami rozwiązań – opisane są w Kodeksie Dobrej Praktyki Kształtowania Przestrzeni w Karpatach (dostępny na stronie: www.konwencjakarpacka.pl) opracowanego przez Karpacką Grupę Roboczą ds. Planowania Przestrzennego działającą w ramach projektu pt. Karpaty łączą - mechanizm konsultacji współpracy dla wdrażania Konwencji Karpackiej (2012-2016, Swiss Contribution) koordynowanego przez Centrum UNEP/GRID-Warszawa.