Jednym ze sposobów ochrony różnorodności biologicznej w górach jest tradycyjny wypas owiec. Przy wsparciu projektu "Karpaty Łączą - Tradycyjne Pasterstwo", bacowie ze swoimi stadami dbają o cenną małopolską przyrodę - od niedawna również w pienińskich rezerwatach "Wąwóz Homole" i "Biała Woda".

Hale reglowe w polskich Karpatach to miejsca o niezwykłych walorach przyrodniczych, krajobrazowych i kulturowych. Tworzą je cenne, często zagrożone siedliska przyrodnicze – łąki i murawy, będące domem dla wielu rzadkich i zagrożonych gatunków roślin i zwierząt. Niestety w ostatnich dekadach podlegają one silnym, z reguły negatywnym zmianom. Aby zachować ten zależny od ludzkiej gospodarki świat górskich łąk i pastwisk, potrzebne są aktywne działania wspierające finansowo i logistycznie ich obecnych użytkowników, czyli baców wypasających na nich owce. Ta idea przyświecała realizatorom projektu Karpaty Łączą – Tradycyjne Pasterstwo – inicjatywie wspierającej ochronę różnorodności biologicznej Karpat i gospodarkę pasterską, która była współfinansowana z unijnego Funduszu Spójności.

Zaplanowane działania realizowano na 18 obszarach wypasowych o łącznej powierzchni 350 ha, na których wypasano ponad 1500 owiec. Wybór hal wynikał m.in. z doświadczeń zebranych przy realizacji wcześniejszych przedsięwzięć, do których należały projekty: Karpaty Łączą oraz Ptaki Karpat. Przeprowadzenie działań projektowych było możliwe dzięki współpracy z 18 bacami – ośmioma w województwie małopolskim i dziesięcioma w województwie śląskim.

::attachment{"type":"image","item_id":"1154387", "alt":"zdjęcie", "title":"", "longSide":"900"}

Skalnica gronkowa, gatunek muraw naskalnych występujący w rezerwacie "Wąwóz Homole". Fot. Monika Szewczyk

Głównym celem projektu była ochrona ekosystemów górskich łąk i muraw, które określamy jako półnaturalne, co oznacza, że aby istnieć potrzebują ingerencji człowieka. Ochroną czynną, która polegała na tradycyjnym wypasie owiec połączonym z wykaszaniem, objęte zostały 2 siedliska – bogate florystycznie górskie i niżowe murawy bliźniczkowe (6230) i górskie łąki konietlicowe użytkowane ekstensywnie (6520) a także 13 gatunków ptaków – m.in. drozd obrożny, gąsiorek czy siwerniak.

Dzięki projektowi w 2018 roku przywrócono tradycyjną ekstensywną gospodarkę pasterską w pienińskich rezerwatach przyrody „Wąwóz Homole” oraz „Biała Woda”. Nadmiernie eksploatowane po II wojnie światowej tereny, od lat 60. ubiegłego wieku zostały objęte ochroną ścisłą, a wypas owiec był tu wykluczony. Jak się jednak okazało, bez pasterzy i ich stad bogactwo przyrodnicze rezerwatów zaczęło zanikać. Po ponad pięćdziesięcioletniej przerwie pasterze z owcami powrócili. Obecnie tereny obydwu rezerwatów wypasa 5 baców ze stadami liczącymi od 50 do 200 owiec. Czuwają oni nad tym, by prowadzony wypas służył tutejszej niezwykle cennej przyrodzie.

::attachment{"type":"image","item_id":"1154393", "alt":"zdjęcie", "title":"", "longSide":"900"}

Wypas owiec w rezerwacie "Biała Woda". Fot. Tomasz Wilk

Ze względu na sposób finansowania projektu, czas jego trwania był ograniczony. Aby zapewnić trwałość podjętego przedsięwzięcia, przewidziano upowszechnianie wypracowanych dotychczas w regionie karpackim dobrych praktyk czynnej ochrony przyrody opartych na zrównoważonej gospodarce pasterskiej. Zrealizowano również działania informacyjno-promocyjne i edukacyjne, dzięki którym mieszkańcy i turyści mogli dowiedzieć się więcej o różnorodności biologicznej terenów górskich i o tym, jak mogą zaangażować się w jej ochronę.

Jak wykazały wyniki prowadzonych w trakcie projektu badań monitoringowych, uzyskanie trwałego efektu przyrodniczego wymaga regularnych, długoterminowych, programowych działań, a przecież wypas owiec jest zależny od wielu procesów ekonomicznych i gospodarczych. Dlatego wszelkie aktywności lokalne związane z odtwarzaniem wypasu powinny być uzupełnione o działania systemowe, wspierające bacowanie na górskich halach. Działania te obejmować mogą m.in. wypracowanie odpowiedniego systemu dopłat rolno-środowiskowych, konsolidowanie grup baców czy ułatwienia w pozyskiwaniu gruntów do wypasu.

Warto w tym miejscu również zauważyć, że jeśli pasterstwo ma chronić przyrodę, w tym cenne zbiorowiska roślinne, rzadkie gatunki roślin i zwierząt, to niezwykle ważne jest wypracowywanie i – co najważniejsze – wdrażanie przez baców wytycznych regulujących zakres bacowania. Dzisiejsze bacowanie, podobnie jak każda inna działalność gospodarcza, w dużej mierze skupia się na ekonomicznym i logistycznym wymiarze całego przedsięwzięcia. A nie każdy wypas jest dobry dla przyrody. Miejsce, termin, obsada, długość i forma wypasu – to wszystko przekłada się na to, czy miejsca cenne przyrodniczo będą korzystać z obecności owiec czy nie.

Dzisiaj, gdy po latach nieużytkowania następuje powolna regeneracja wielu pastwisk oraz terenów porolnych, niezbędne staje się wypracowanie na nowo zasad użytkowania, które połączą wymiar ekonomiczny i przyrodniczy pasterstwa, co powinno odbywać się we współpracy hodowców, baców i specjalistów w zakresie ochrony zasobów przyrodniczych.

::attachment{"type":"image","item_id":"1154399", "alt":"zdjęcie", "title":"", "longSide":"900"}