Zanim wyruszymy w Tatry, warto zapoznać się z wystawą zorganizowaną z okazji 100–lecia ratownictwa tatrzańskiego. To nie tylko historia ratownictwa, ale również przegląd ewolucji sprzętu i technik ratowniczych na przestrzeni stulecia. Wystawa jest też ostrzeżeniem przed lekkomyślnym traktowanie gór i ich niebezpieczeństw.

::attachment{"type":"gallery", "template":"thumb3", "item_id":"5255"}

Co roku ginie w Tatrach 25-40 osób, w tym połowa w Tatrach Polskich. Również w Tatrach Słowackich Polacy stanowią znaczny odsetek ofiar gór. Mimo zamykania przez Słowaków wyższych partii Tatr w okresie od 1 listopada do 15 czerwca, a także prowadzenia akcji informacyjno-profilaktycznej, liczba wypadków nadal jest duża. Pogotowie Górskie, zarówno po naszej, jak i po słowackiej stronie często interweniuje, a bywają dni, że ratownicy są wzywani do wypadków wielokrotnie.

Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe powstało 29 października 1909 roku jako pierwsza poza Alpami, a czwarta w świecie organizacja ratownictwa górskiego. Jubileuszowe uroczystości odbędą się w październiku, natomiast w ciągu całego roku organizowane są różne akcje i inicjatywy, związane z tą rocznicą. Jedną z nich jest wystawa zatytułowana „Całe Tatry przede mną” w Ośrodku Dydaktyczno-Muzealnym Tatrzańskiego Parku Narodowego w Zakopanem, przygotowana według aranżacji Moniki Marks-Witkowskiej. Wyeksponowano na niej nie tylko cenne historyczne dokumenty i fotografie, ale również stary sprzęt, jakim posługiwali się ratownicy kilkadziesiąt lat temu. Współczesne ratownictwo jest przedstawione na kilku oddzielnych planszach i ilustruje ratownictwo przywyciągowe, lawinowe, powierzchniowe, z powietrza oraz jaskiniowe i nurkowe.

Trochę historii

Głównym elementem historycznej części wystawy, przyciągającym uwagę zwiedzających, jest bambus z siatką, za pomocą którego odbywał się transport poszkodowanego z gór. Był to jedyny środek transportu w trudnym terenie górskim w pierwszym okresie ratownictwa – zanim skonstruowano różne nosze, wózki alpejskie, zestaw alpejski, zanim do akcji ratowniczych użyto śmigłowca, który obecnie, jako latająca karetka reanimacyjna, jest głównym środkiem transportu poszkodowanego, nawet z najtrudniejszych ścian tatrzańskich.

Na planszy poświęconej historii przypomniano najważniejsze wydarzenia związane z powstaniem TOPR. Są fotografie – pierwszego naczelnika Straży Ratunkowej Mariusza Zaruskiego oraz Mieczysława Karłowicza, gorącego orędownika założenia Pogotowia Gorskiego, którego nie doczekał, gdyż zginął w lawinie śnieżnej pod Małym Kościelcem. Są również fotografie ratowników, którzy wierni przysiędze ratowniczej, śpiesząc na ratunek potrzebującym pomocy, z gór już nie powrócili. Tak zginęli: Klimek Bachleda, Eugeniusz Strzeboński, Stanisław Mateja, Janusz Kubica, Bartłomiej Olszański i Marek Łabunowicz oraz piloci śmigłowca Sokół – Janusz Rybicki i Bogusław Arendarczyk.

Obok trzy oszklone gabloty – w jednej eksponaty przekazane dla TOPR przez rodzinę Tadeusza Orłowskiego, taternika i ratownika, a potem również znakomitego lekarza, który zmarł w ubiegłym roku. W dwóch następnych – dokumentacja z poszukiwań w 1912 roku Aldony Szystowskiej, która zginęła w Czerwonych Wierchach – korespondencja, notatki Zaruskiego, wycinki prasowe, oraz Księga Wypraw z zapisem pierwszych akcji ratunkowych i najstarsza Księga Przyrzeczeń Ratowniczych, a także stare fotografie.

Do części historycznej można też zaliczyć fotografie kierowników i naczelników Pogotowia Tatrzańskiego, począwszy od Mariusza Zaruskiego po Jana Krzysztofa, oraz wybitnych nieżyjących już ratowników. Zdjęcia znajdują się w pobliżu monitora, na którym można obejrzeć krótki film o ratownictwie tatrzańskim.

Sprzęt i środki do transportu poszkodowanego

Pod oknami, w południowej części ekspozycji, wystawiony jest sprzęt używany do transportu – zarówno w warunkach letnich, jak i zimowych. Najstarszy tobogan, służący do transportu na śniegu, skonstruowany był z trzech połączonych nart. W „szałasie” wystawiono najstarsze eksponaty, pochodzące z początku ubiegłego wieku – narty „Zubki” z fokami, kijki bambusowe, tobogan z elastycznej plecionki z drewnianymi dyszlami i sanie kanadyjskie, a tuż obok nosze francuskie Poigollen, służące do transportu letniego, cenione przez naszych ratowników. Nosze jaskiniowe Petzla sprowadził do TOPR-u Janusz Śmiałek, wybitny grotołaz oraz ratownik, który zginął przed kilkunastu laty w Tatrach w czasie dyżuru ratowniczego. Rewolucją w ratownictwie tatrzańskim było nabycie za dewizy, przekazane jako dar dla TOPR przez Wiktorię i Olgierda Dewitzów, zestawów alpejskich z szelkami Gramingera do ratownictwa ścianowego, dzięki którym można było opuszczać na stalowej lince ratownika wraz z poszkodowanym w szelkach Gramingera, nawet z najtrudniejszych ścian tatrzańskich. Są też włoskie nosze „Lecco”, letni środek transportu i nosze śmigłowcowe „Franco Garda”, a także zimowy środek transportu, używany powszechnie na stokach narciarskich – „akia” z dyszelkami. Środkiem łączności – nie licząc najstarszych: gwizdka i latarki – od połowy lat 60. było radio bazowe „Wawa”, a ratownicy w czasie akcji posługiwali się „Klimkami” – radiotelefonami, skonstruowanymi przez Wojciecha Nietykszę.

Ratownictwo współczesne

Ratownik tatrzański musi być wszechstronnie wyszkolony w różnych technikach ratowniczych, by mógł uczestniczyć w akcjach ratunkowych w trudnym terenie górskim w warunkach letnich i zimowych, a także w wyprawach jaskiniowych oraz w akcjach z wykorzystaniem śmigłowca. Niektórzy wyspecjalizowali się w poszczególnych rodzajach ratownictwa i to oni w pierwszej kolejności uczestniczą w trudniejszych wyprawach, natomiast pozostali wykonują czynności podrzędne, nie mniej ważne, które również mają istotne znaczenie w sprawnym przeprowadzeniu akcji.

Zimą pełnią dyżury na stokach narciarskich, a do swojej dyspozycji mają skutery śnieżne, akie, w razie potrzeby również samochód, w każdej chwili mogą też wezwać śmigłowiec. Przeszkoleni są również do akcji desantowania pasażerów z kolejek: krzesełkowych i kabinowych. W ratownictwie lawinowym używają detektory lawinowe, sondy i łopatki, a także odpowiednio przeszkolone psy lawinowe, których w toprze jest kilka.

W Tatrach najwięcej jest wypadków turystycznych i to nie tylko na szlakach, ale również poza nimi. Taternickich wypadków w ostatnich latach jest mniej. Jeżeli pogoda nie jest lotna lub też z innych względów nie można skorzystać ze śmigłowca, to wówczas przydają się wspinaczkowe umiejętności ratowników. Zwykle do wypadków startuje śmigłowiec, gdyż dzięki niemu można szybko dotrzeć do poszkodowanego, udzielić mu pierwszej pomocy i jak najszybciej przetransportować do szpitala. Nawet najtrudniejsze akcje ze ścian skalnych załatwia zespół śmigłowcowy, składający się z dwóch pilotów, ratownika pokładowego oraz dwóch ratowników „dołowych”, którzy desantują się, przy czym jeden z nich zwykle jest lekarzem lub ratownikiem medycznym. W dużych ścianach lub miejscach, gdzie śmigłowiec nie może podejść bliżej do ściany, stosowana jest technika HEC – długiej liny.

Ratownictwo jaskiniowe ma swoistą specyfikę, a w akcjach pod ziemią zwykle uczestniczą ratownicy, będący dobrymi taternikami jaskiniowymi, niektórzy są również specjalistami od nurkowania w syfonach wodnych.

Te wszystkie rodzaje ratownictwa: przywyciągowe, lawinowe, powierzchniowe, z powietrza i jaskiniowo-nurkowe zilustrowane są na oddzielnych planszach. Wystawa jest pouczająca i dlatego zachęcam do jej zwiedzenia.

Apoloniusz Rajwa

Wystawę można zwiedzać do końca października, od poniedziałku do piątku w godz. 8–18, w sobotę i niedzielę w godz. 10–18. Adres: Ośrodek Edukacyjno–Muzealny TPN w Zakopanem, ul. Chałubińskiego 42a.